UDI_4_SOCIAL_Afonso_X

 

AFONSO X O SABIO

Alfonso X, rei de Castela e León, foi un auténtico promotor cultural que reuniu no seu Corte a sabios e eruditos das tres relixións peninsulares, creando escolas de investigadores e tradutores. Por iso, durante o seu reinado, a Escola de Tradutores de Toledo alcanzou o seu esplendor, e esta cidade converteuse en capital cultural de Europa.

Deixou unha abundante obra escrita literaria, como Cantigas de Santa María, histórica, como Crónica Xeral ou General Estoria, científica, como Libros do saber de astronomía ou Lapidario, e xurídica, coa promulgación do Foro Real, as Leis do Estilo e as Sete Partidas; este último código, de longa influencia no ordenamento castelán e español, supón a recepción do dereito romano en Castela, incorporándose á corrente europea do "dereito común".

Este rei ilustrado foi o gran promotor da prosa medieval castelá, coa súa extraordinaria obra cultural e científica creáronse os cimentos da lingua castelá e un vínculo entre a Europa medieval e a cultura árabe.

Foi rei de Castela e de León, entre 1252 e 1284, guerreiro e diplomático que reconquistó para a Cristiandade española, entre 1253 e 1262, as cidades de Xerez, Medina-Sidonia, Lebrija, Néboa e Cádiz, e mesmo continuou o avance fronte ao Islam pasando ao norte de África, ao enviar unha expedición para Salguei en 1260. Ademais eliminou unha importante revolta dos mudéjares de Murcia e o val do Guadalquivir e repoboou Murcia e a Baixa Andalucía. Pero, sen dúbida, pasou á Historia pola súa recoñecida obra literaria, científica, histórica e xurídica.

Impulsou e participou nunha intensa actividade cultural na súa cidade natal e Corte do seu reino de Castela, Toledo, converténdose na capital europea da cultura, grazas ao labor da Escola de Tradutores de Toledo.

Durante o reinado de Alfonso X, a cidade de Toledo permitía a convivencia das tres relixións en harmonía e tolerancia e o intercambio de coñecementos e pensamentos, buscando a unidade do ser e do saber, en definitiva, algo oposto á tradicional confrontación bélica da Reconquista. Por iso, esta institución reuniu aos máis reputados científicos e eruditos do momento pertencentes ás tres culturas: cristiáns, xudeus e musulmáns. Tratábase dun conxunto de sabios en linguas hebrea, árabe e latina que formaban o scriptorium (escritorio) de Alfonso X.

Aínda que esta escola xa existía desde 1124, coñeceu no seu reinado os seus anos de maior esplendor aglutinando a diversos eruditos europeos que atraídos pola existencia de numerosos manuscritos árabes formaron unha auténtica congregación en diferentes proxectos de tradución cultural demandados por todas as cortes da Europa cristiá.

Alfonso X fixo trasladar a Toledo os restos da biblioteca cordobesa da o Hakam II, cuxos fondos foron traducidos. Alí asentáronse as antigas escolas e academias xudías de Córdoba e Lucena expulsadas da Al-Ándalus polo fanatismo almohade.

A escola toledana desenvolveu un importante labor científico ao rescatar textos da antigüedade e ao traducir textos árabes e hebreos, non só ao latín, senón de maneira definitiva tamén ao castelán e ao francés, de feito, deixou unha extensa erudición en lingua castelá.

Tamén realizou a primeira normalización ortográfica do castelán, lingua que se adoptou como oficial, en detrimento do latín, converténdoa en lingua culta, tanto no ámbito científico como no literario. O propósito do monarca era que o castelán tivese preeminencia na súa Corte porque era a que comprendían as súas vasallos. O seu afán pola divulgación da lingua "porque os omnes o entendiessen meior et se sopiessen dél máis aproveitar" levoulle a traducir ao castelán a Biblia, o Corán, o Talmud, a Cábala, os Libros do Tesouro de Brunetto Latini, unha colección de contos exemplares (ou exempla) chamada Calila e Dimna, etcétera. Por iso, está considerado o fundador da prosa castelá.

Era o mecenas de toda aquela erudición, concibía o plan de cada obra, poñía os medios para realizala, daba as instrucións precisas sobre a súa estrutura e contido, e revisaba o traballo final, mesmo se interesaba por detalles como precisar os debuxos e ilustracións que debían ilustrar o texto. A intervención do rei foi ás veces directa e ás veces indirecta, pero indubidablemente foi o arquitecto destas obras.

Así o deixou escrito na General Estoria:

"El rei faze un libro non por quel el escriva con las suyas mans mais porque compone raçones d'el et las emienda et egua e endereça et muestra a manera de como se deven fazer, e así escrívelas qui el manda. Pero dezimos por esta razón que el rei faze el libro."


O labor da Escola de Tradutores de Toledo axudou a transmitir ao Occidente cristián importantes elementos da cultura oriental e das súas raíces clásicas. Pero non só se recompilaba e traducíase, senón que tamén se investigaba, ensinábase e creábase moita obra orixinal en todas as materias: medicina, filosofía, cosmografía, historia, dereito, literatura, etc. Os mestres eran xudeus e mozárabes e a materia impartida consistía no coñecemento islámico. Basicamente ensinábase filosofía, astrología e artes máxicas, xa que foron os árabes quen conservou e transmitiron a Europa a tradición do saber grego e romano a través de España.

A actividade historiográfica de Alfonso X concretouse nas dúas grandes compilacións historiográficas que a España medieval deixounos: a Estoria de España e a Grande e General Estoria.

A Grande e General Estoria é unha enciclopedia de historia universal. A Estoria de España, coñecida como Crónica Xeral, constituíu a primeira historia nacional escrita en lingua romance en 1270. O seu contido alberga desde as orixes bíblicas e lendarias de España ata a inmediata historia de Castela baixo Fernando III.


O propósito de Alfonso X quedou escrito:

"Onde por todas estas cousas, eu, don Alfonso, despois que fixen xuntar moitos escritos e moitas historias dos feitos antigos, escollín dellos os máis verdadeiros e os mellores que souben; e fixen tamén facer este libro, e mandei poñer nel todos os feitos sinalados tanto das historias da Biblia como das outras grandes cousas que acaeceron polo mundo? Todos os grandes feitos que acaeceron polo mundo aos godos e aos gentiles e aos romanos e aos bárbaros e aos xudeus e a Mahoma, aos mouros da enganosa fe que el levantou, e todos os reis de España, desde o tempo en que Joaquín casou con Ana e que Octavio César comezou a reinar, ata o tempo que eu comecei a reinar, eu, don Alfonso, pola graza de Deus, rei de Castela."


Sobre a súa literatura lírica hai que destacar as 453 composicións poéticas das Cantigas de Santa María que  permiten consideralo como o primeiro lírico en lingua galega. Son 427 poemas líricos reunidos en catro códices de pergamiño que narran milagres da Virxe. Están escritas en galego-portugués, a lingua fundamental da lírica culta durante o século XIII en Castela. Están acompañadas de notación musical e unhas vistosísimas ilustracións que se achan entre o mellor da pintura do seu tempo, xa que reflicten toda a sociedade do século XIII.

Podemos ver os pergamiños en que foron escritas nesta ligazón da Biblioteca Nacional: http://bdh-rd.bne.es/viewer.vm?id=0000018650 

É unha obra colectiva na que participou o propio monarca, e está considerado como o repertorio musical europeo máis importante da lírica medieval. Un material único que permitiu profundar nas fascinantes raíces do folclore musical europeo.

Nos Libros dos relogios faise a primeira mención en Europa dun reloxo de pesas e iso que os primeiros reloxos de corda non fan a súa aparición ata o ano 1450.

O seu apelativo de "o sabio" fai honra ás súas achegas na cultura porque lle interesou practicamente todo e quixo facer enciclopedias de todo tipo de saberes.

No terreo económico, Alfonso X facilitou o comercio interior coa concesión de feiras a numerosas vilas e cidades. Estableceu un sistema fiscal e aduaneiro avanzado que potenciou os ingresos da Facenda rexia e reformou o sistema monetario.

Como rei sabio, Alfonso X iniciou un proceso reformador das estruturas políticas e económicas que desembocaría no Estado Moderno de época dos Reis Católicos. Concedeu numerosas feiras e creou o Honrado Concello da Mesta de Pastores en 1273, un gremio que aglutinaba os intereses da gandería trashumante de todo o reino. Foi a súa gran fonte de riquezas, baseada nunha poderosa sociedade gandeira que explotaba enormes rabaños de ovella merina entre Andalucía, Castela e Estremadura o que favoreceu o comercio da lana cos centros téxtiles de Flandes, Inglaterra e Francia. A cambio, outorgoulles prerrogativas e privilexios como eximirlles do servizo militar, de testificar nos xuízos, dereitos de paso e pastoreo, etc.

Con parte dos beneficios, o monarca axudou a construír as impresionantes catedrais góticas que deron esplendor arquitectónico á Idade media hispana: as catedrais de Burgos, Segovia, León e Burgo de Osma.