3.1. Contas historias?

Glosario

Ánima

Definición:

Alma dunha persoa falecida.
Exemplo:: A Santa Compaña está formada por un conxunto de ánimas que andan en ringleira.

Ficticio

Pictograma dunha persoa pensando nun dragón e un unicornio..

Definición:

Que non é real.
Exemplo:: Gústame moito a lectura, porque podo evadirme da realidade e pensar en mundos ficticios.

Prosa

Definición:

Formato daqueles textos que non están escritos en verso.
Exemplo:: A lírica adoita expresarse en verso e a narrativa, en prosa.

Cantas novelas inventas!

Que é unha novela? Unha novela é un tipo de subxénero narrativo que consiste na narración ficticia dunha historia, onde interveñen personaxes en lugares e tempos variados. As novelas escríbense en prosa.

E de que elementos se compón? Olla o esquema seguinte, hai algún termo que descoñezas? Anótao no teu caderno e coa axuda do glosario de termos, que tes aí abaixo, escribe a definición daqueles que non saibas.

Audio

Glosario de termos

Personaxes

Planos: personaxes que teñen unha descrición sinxela.
Redondos: personaxes que se describen tanto física como psicoloxicamente con moito detalle.
Antagonistas: que se opoñen ao protagonista ("os malos da película").

Espazos

Abertos: que non están delimitados.
- Exemplos: bosque, praza, praia etc.
Pechados: que están delimitados.
- Exemplos: aula, laboratorio, igrexa etc.

Narrador

Testemuña: que presencia os feitos mais non é o protagonista.
Omnisciente: que non é protagonista nin testemuña dos feitos, mais sabe todo o que acontece na historia e tamén o que pensan os personaxes.
Obxectivo: que non é protagonista nin testemuña, senón que conta os feitos dende fóra.

Tempo

Analepse: salto no tempo cara ao pasado (lembranzas).
Prolepse: salto no tempo cara ao futuro (soños).

Audio

Cóntame o que sabes

Ponte a practicar! Agora que coñeces os elementos que forman parte da novela, deberás analizar ''O Peito'', a pasaxe de Retrincos, de Castelao, que se propón a seguir. Para iso debes ler o texto e logo responder as cuestións propostas no teu caderno:

Le o texto

Eu coñecín a un home que tiña un peito prodixioso. Non era o peito dun atleta nin o dun forzudo, senón o peito dun cidadán calquera, que non fixera exercicios físicos na súa vida e que, por riba, fumaba moito. Aquel peito era grande, amplo, poderoso; parecía feito para cantar, para falar ben, para mandar; pero o dono do peito non sabía cantar, nin falar ben, nin mandar.

Cando entraba nun café, todos os parroquianos se volvían a miralo, e todos comentaban por baixo:

- ¡Que peito tan grande ten ese home!

Mais el nunca prestou atención a tales comentarios, pois tiña un carácter apoucado e vivía sempre metido nos seus pensamentos.

Un día, sentado eu con el na terraza dun café, díxenlle:

- Vostede, con ese peito, podería ser un gran orador.

E respondeume, como se aquilo non lle importase nada:

- ¿Para qué quero eu ser orador, se non teño nada que dicir?

Aquel home, con todo, gardaba un segredo. Ninguén o sabía, mais eu descubrino un serán no que paseabamos xuntos pola beira do mar.
A brisa movíalle a chaqueta, e o peito, enorme, alzábase e baixaba co ritmo da respiración coma se tivese vida propia.

—O meu peito —confesoume por fin— é así porque dentro del hai unha dor antiga.

Faloume entón dunha muller que o amara e que marchara para sempre, deixándolle no peito unha lembranza que, en vez de apagarse, medrara co tempo, enchendo todo o seu corpo e toda a súa alma.

—Cando ela marchou —continuou—, quedei baleiro; pero, co pasar dos anos, aquel baleiro foise convertendo nunha cousa pesada, fonda, que se me foi colocando aquí —e golpeou o peito cunha man—, como se fose unha pedra.

Entendín daquela que o peito enorme dese home non era un agasallo da natureza, nin unha casualidade, senón o lugar onde levaba gardada unha pena tan grande que xa non cabía dentro del.

E desde aquel día, cada vez que o vía entrar en calquera parte, xa non pensaba no seu peito como antes pensaban todos, senón que pensaba na súa dor, que, pola súa grandeza, lle daba ao seu corpo aquela forma tan singular.

Alfonso R. Castelao (2007), Retrincos. Editorial Galaxia. (ISBN 978-84-8288-742-5)

Audio

Pictograma dun rapaz lendo Para iso debes ler o texto e logo responder no teu caderno as seguintes cuestións:

Que tipo de narrador presenta?
Cales son os personaxes principais? E os secundarios? Pódese falar dalgún outro tipo de personaxe neste texto?
Cal é o espazo en que se desenvolven os feitos?
En que tempo se sitúan os acontecementos?
En que partes se divide esta pasaxe? Sabendo que forma parte dun texto maior, a que parte cres que podería pertencer?

Déixate de contos!

Ademais da novela, no xénero narrativo existen tamén outros subxéneros, é dicir, diferentes maneiras de levar a cabo a narración. A continuación, veremos catro deles: o conto, a fábula, o mito e a lenda.

O conto

Adoita ser unha narración breve, que conta feitos ficticios, é dicir, feitos inventados que non corresponden coa realidade.
A característica principal deste subxénero narrativo é que consiste nunha historia protagonizada por un número reducido de personaxes e que se resolve nun período curto de tempo.
Como en calquera texto narrativo, contan cun narrador que relata unha historia ocorrida a uns personaxes nun espazo e un tempo determinados.
Os contos poden ser de diferentes tipos: marabillosos (como os de "Carapuchiña vermella" ou "Os tres porquiños"), realistas, de terror...

A fábula

A súa característica fundamental é que está protagonizada por animais e busca transmitir unha ensinanza final de carácter moral.
Adoitan estar relatadas por un narrador omnisciente que coñece todo o que pensan e senten os personaxes.
Algunhas fábulas moi coñecidas son, por exemplo: "A tartaruga e a lebre" ou "A galiña dos ovos de ouro".

O mito

Trátase dun tipo de relato que ten como peculiaridade a súa relación coa tradición do pobo que o creou.
Normalmente, pretenden dar resposta a cuestións como a orixe dese pobo, a creación do ser humano, a explicación de fenómenos atmosféricos etc.
Este tipo de texto está protagonizado por personaxes fantásticos e ambiéntase nun tempo anterior á existencia do ser humano.
Por exemplo, a tradición grega conta con numerosos mitos clásicos, que explican aspectos como a chegada do lume á Terra, e que adoitan estar protagonizados polos deuses e por heroes como Hércules.
En Galiza tamén contamos con mitos moi presentes na nosa tradición oral como, por exemplo, o das mouras. Estas son seres representados como mulleres fermosas, cunha orixe descoñecida, que adoitan vivir en lugares como bosques ou covas e que, xeralmente, teñen a misión de custodiar e protexer algún tesouro ou elemento especialmente valioso.

A lenda

Texto narrativo que forma parte da tradición oral dalgún pobo, o que quere dicir que son transmitidas oralmente de xeración en xeración.
Os personaxes das lendas adoitan ser sobrenaturais (criaturas imaxinarias, ánimas, heroes...) e adoitan dar explicación a algún fenómeno.
A diferenza dos mitos, as lendas adoitan estar ambientadas nun lugar xeográfico coñecido e nun momento concreto da historia. Estes últimos dous aspectos constitúen a principal diferenza entre mito e lenda.
Unha das lendas máis coñecidas da nosa tradición é, por exemplo, a da Santa Compaña.

Lectura facilitada

Diferentes tipos de historias (Narrativa)
Ademais das novelas, existen outras formas de contar historias.

Aquí explicamos catro tipos:

1. O conto
Que é? Unha historia curta sobre feitos inventados.
Características:

Ten poucos personaxes.
A historia pasa nun tempo breve.
Ten un narrador que explica o que sucede.
Exemplos: contos marabillosos como Carapuchiña vermella, contos de terror ou contos realistas.

2. A fábula
Que é? Unha historia curta que quere darnos un consello ou ensinanza.
Características:

Os protagonistas adoitan ser animais.
O narrador sabe todo o que pensan e senten os personaxes.
Exemplos: A tartaruga e a lebre ou A galiña dos ovos de ouro.

3. O mito
Que é? Unha historia antiga que explica cousas importantes para un pobo.
Características:

Explica como se creou o mundo ou o ser humano.
Os protagonistas son deuses, heroes ou seres fantásticos.
Pasa nun tempo moi antigo, antes de que existiran as persoas.
Exemplos: os mitos gregos (como Hércules) ou o mito galego das mouras (mulleres que protexen tesouros nos bosques).

4. A lenda
Que é? Unha historia que se conta de pais a fillos (tradición oral).
Características:

Os personaxes poden ser fantasmas ou seres sobrenaturais.
A diferenza do mito, a lenda pasa nun lugar real e nun momento concreto da historia.
Exemplos: A lenda da Santa Compaña en Galicia.

Audio

Apoio visual

Exemplo de conto

O neno suicida

Alá polo mil oitocentos trinta, unha beata que despois morreu de medo viu saír do camposanto florido e recendente a un vello moi vello en coiro. Aquel vello era un acabado de nacer. Formouse no seo da terra un esqueleto. E despois, con carne de verme, fíxose a carne do home. E a carne do home aformigou a caloriña do sangue. E como todo estaba listo, a terra nai pariu. Pariu un vello en coiro.

Traballou de vello e fíxose rico para folgar de mozo. Dos cincuenta ós quince anos a súa vida foi a máis feliz que se pode imaxinar. Cada día gustaba máis ás mozas e andou enleado con moitas e coas máis bonitas. E ata disque unha princesa...

Cando chegou a neno comezou a vida a se lle ensarillar. Dáballe medo a sorpresa con que o vían entrar nas tendas a mercar lambetadas e xoguetes e comezou a lle escaravellar día e noite unha obsesión tremenda. Cando pasasen algúns anos recolleríano en calquera calexa extraviada. Quizais algunha señora rica e sen fillos. Despois... Quen sabe o que pasaría despois! A lactancia, os paseos nun carriño... E ao remate... O remate poñía espanto. Cumprir o destino de home que vive ao revés e refuxiarse no seo da señora rica.

Explícome, si, explícome que se chimpase un tiro na sen o pobre rapaz.

Adaptación propia (proxecto cREAgal) de: Rafael Dieste (1962), Dos arquivos do trasno. Editorial Galaxia.

Lectura facilitada

Pictograma que amosa un mozo e un vello. Alá polo ano 1830, unha muller viu saír do cemiterio a un vello sen roupa.

Aquel vello acababa de nacer.

Primeiro formouse baixo a terra un esqueleto.

Despois, ese esqueleto foi collendo carne e converteuse en home.

Por último, o corpo quentouse co sangue.

Entón a terra nai fixo como un parto.

Así naceu un vello sen roupa.

Este empezou a traballar de vello e chegou a facerse rico.

Quería descansar e divertirse cando fose mozo.

E así foi.

Dos 50 aos 15 anos viviu moi feliz.

Cada día gustáballe máis ás mozas.

Tivo relacións con moitas, e mesmo se dicía que estivera cunha princesa.

Cando comezou a facerse neno, a súa vida empezou a complicarse.

A xente sorprendíase moito cando entraba nas tendas de lambetadas e xoguetes.

O que máis medo lle daba era facerse máis pequeno.

Despois duns anos, colleríano nalgunha rúa e acabaría con algunha señora rica sen fillos.

Chegarían a lactancia, os paseos en carriño...

E ao final chegaba o que máis medo lle daba.

Temía acabar na barriga da señora rica, como un bebé.

Por iso, entendo que o pobre rapaz se pegase un tiro na cabeza.

Audio

Exemplo de fábula

A galiña dos ovos de ouro

Había unha vez un campesiño que vivía nunha pequena casa ao borde do bosque. Cada mañá erguíase co canto dos seus animais, saía ao galiñeiro e recollía os ovos que as súas galiñas lle deixaban. Era un home traballador, pero sempre soñaba con ter máis, con mellorar a súa vida.

Un día, ao revisar os niños como de costume, sorprendeuse ao atopar un ovo completamente dourado. Era ouro de verdade!

Pasaron os días e o campesiño decatouse de que unha das súas galiñas era a responsable. Cada mañá poñía un ovo de ouro. O home deixou de ir ao mercado a vender outras cousas. Cun só ovo diario tiña suficiente para comer ben, amañar a súa casa e incluso mercarlle regalos á súa familia. A súa vida comezou a cambiar.

Pero, co paso do tempo, o campesiño comezou a impacientarse e a ter medo de que a galiña deixase de poñer eses ovos. Entón, un día pensou: “E se a abro? Se dentro dela hai un gran depósito de ouro, entón si que serei rico de verdade!”.

Sen pensalo moito, foi buscar un coitelo, colleu á galiña e matouna. Logo abriuna coidadosamente, buscando pebidas douradas, moedas, lingotes... pero non atopou nada.

O campesiño caeu de xeonllos. Matara a súa fonte de riqueza por impaciencia. Xa non habería máis ovos de ouro. Dende aquel día, non volveu ter sorte. A súa historia contouse polas vilas próximas como advertencia para quen desexase máis do que xa tiña sen valorar o que posuía.

Ensinanza: de igual modo, en moitas ocasións, os cobizosos, pola súa ansia de maiores beneficios, perden incluso o que teñen entre mans.

Adaptación e tradución propia (proxecto cREAgal) da fábula de Esopo.

Lectura facilitada

Pictograma dun ovo. Un campesiño vivía nunha pequena casa ao lado dun bosque.

Cada mañá levantábase cedo.

Logo ía ao galiñeiro e collía os ovos das súas galiñas.

Era un home traballador pero sempre quería máis.

Un día, cando revisaba o galiñeiro, viu algo sorprendente.

Había un ovo de cor dourada.

O campesiño viu que era ouro de verdade.

Despois duns días descubriu que unha galiña especial poñía un ovo de ouro cada mañá.

Grazas a estes ovos o campesiño puido vivir mellor.

Tiña diñeiro para comer, arranxar a súa casa e facer regalos á súa familia.

A súa vida mellorou moito.

Pero co tempo o campesiño empezou a preocuparse.

Pensaba que a galiña podía deixar de poñer ovos de ouro.

Entón tivo unha mala idea.

Pensou en abrir a galiña e ver se tiña ouro dentro.

Faríase moi moi rico.

O campesiño colleu un coitelo e matou a galiña.

Logo abriu o seu corpo.

Buscou ouro dentro pero non atopou nada.

O campesiño arrepentiuse.

Matara a galiña que lle daba os ovos de ouro.

Todo por non ser paciente e esperar cada día polo seu ovo.

A partir dese día xa non volveu ter sorte.

A xente das vilas contou a súa historia como un aviso.

Hai que valorar o que se ten e non desexar sempre máis.

Ensinanza:

As persoas que sempre queren máis poden acabar perdendo o que teñen.

Audio

Exemplo de mito

Mito de Prometeo

Hai moito tempo, cando os deuses e humanos aínda estaban aprendendo a convivir, existía un titán chamado Prometeo. Era moi intelixente e apreciaba moito os humanos.

Prometeo decatouse de que os humanos pasaban frío, non podían cociñar e tampouco defenderse, e querendo axudalos, pensou en darlles o lume, que pertencía unicamente aos deuses.

Zeus, o rei do Olimpo, non estaba de acordo, pero Prometeo desobedeceuno e roubou o lume, que levou ata a Terra e entregóullelo aos seus habitantes.

Cando Zeus descubriu o que fixera, enfadouse moito e impúxolle un castigo: ordenou que o encadeasen nunha montaña e, cada día, unha aguia baixaba e picáballe o fígado; logo, o fígado volvía medrar, e ao día seguinte o suplicio repetíase. Era un castigo eterno, xa que Prometeo era inmortal.

Desde entón, Prometeo é lembrado como o defensor da humanidade, posto que o arriscou todo para que os humanos puidesen progresar.

Adaptación propia (proxecto cREAgal) do mito de Prometeo.

Lectura facilitada

Pictograma de lume. Isto ocorreu hai moito tempo, cando deuses e humanos aínda aprendían a vivir xuntos.

Nese momento vivía un titán chamado Prometeo.

Prometeo era moi listo e quería axudar sempre as persoas.

Prometeo viu que os humanos pasaban frío.

Tampouco podían cociñar nin defenderse ben.

Entón pensou que o lume podería axudalos.

Pero o lume era só dos deuses.

Zeus era o rei dos deuses e non quería que os humanos tivesen lume.

Pero Prometeo desobedeceuno.

Roubou o lume e levouno á Terra para dárllelo aos humanos.

Zeus enfadouse moito.

Como castigo, encadeou a Prometeo nunha montaña.

Cada día chegaba unha aguia que lle comía o fígado.

O fígado volvía medrar pola noite.

Ao día seguinte o castigo repetíase.

Era un castigo sen fin porque Prometeo era inmortal.

Desde entón Prometeo é coñecido como un amigo e defensor da humanidade.

Arriscouno todo para que os humanos puidesen vivir mellor e mellorar.

Audio

Exemplo de lenda

A Fonte da Nena

A Fonte da Nena está en Buxío, na parroquia de San Estevo de Parga de Guitiriz, en Lugo. A orixe do nome da fonte ten que ver cunha historia triste que agora vos conto.

No lugar de Ferreira vivían un pai e a súa filla, Raquel. Desde que a nai morrera, seica dunha maneira un tanto estraña, a tristeza era o pan de cada día naquela casa. Todo eran privacións, fame e miseria.

Un día, o pai mandou a Raquel por auga á fonte de Buxío. E ela foi, xaora, e encheu o balde, mais cando xa marchaba presentóuselle diante unha muller que lle dixo:

—Non te asustes. Nada mao che vai pasar.

E, ao dicir isto, a muller abriu a man e puxo na man da nena unhas moedas.

Desde aquel día, cada vez que Raquel ía buscar auga á fonte de Buxío aparecía aquela señora e dáballe unhas moedas. Na casa eran benvidos aqueles cartos e, pouco a pouco, foron axudando a matar fame e miseria.

Un día, o pai quixo saber de onde viñan as moedas e Raquel contoulle con detalle o que pasaba. A nena voltou aquel mesmo día á fonte e voltou outros moitos, mais xa nunca se lle apareceu a muller aquela. Nunca máis a viu.

Hai quen non o cre –ten que haber de todo–, mais hai quen pensa que aquela muller tiña que ser a nai da nena; mellor dito, o espírito da nai de Raquel que, cando soubo que a descubriran, deixou de aparecer.

No que todo o mundo acredita é en que esta é a orixe do nome da Fonte da Nena.

Anónimo

Gay Méndez, A. (2000), Guitiriz. Paraíso termal. Deputación provincial de Lugo.

Lectura facilitada

Pictograma dunha fonte con auga no fondo. A Fonte da Nena está en Buxío.

Esta é unha parroquia de Guitiriz, en Lugo.

O seu nome vén dunha historia moi triste.

Conto esta historia a continuación.

En Ferreira vivía Raquel co seu pai.

Desde que súa nai morrera estaban moi tristes.

Tiñan poucos cartos e pasaban moita fame.

Un día o pai mandou a Raquel a coller auga na fonte de Buxío.

Raquel foi e encheu o balde.

Despois apareceu diante dela unha muller.

Raquel asustouse pero a muller tranquilizouna.

Despois púxolle nas mans unha moeda a Raquel.

Desde entón Raquel sempre vía a aquela señora na fonte.

E ela sempre lle daba unhas moedas.

Aquelas moedas axudaron a que xa non pasasen máis fame na casa.

Un día o pai preguntou de onde viñan as moedas.

Raquel contoulle todo.

A nena volveu á fonte moitas veces pero xa non apareceu nunca aquela muller.

Ninguén máis a viu.

Moitas persoas cren que esa muller era a nai da nena.

Ou era o seu espírito.

Ao mellor xa non aparecía porque a descubriran.

Ninguén sabía a verdade.

E esa é a orixe do nome da Fonte da Nena.

Audio

É hora da verdade!

Entendiches as diferenzas que amosan os subxéneros narrativos? Colle o teu caderno, escolle calquera dos catro exemplos anteriores (o conto, a fábula, o mito ou a lenda) e atopa nel as características do subxénero ao que corresponde, xustificando a razón pola que se considera que se trata dun ou doutro. Para iso, alude a exemplos concretos do texto.

Precisas axuda?

Por exemplo, se se trata da fábula ("A galiña dos ovos de ouro"), terías que atopar as características propias deste subxénero no texto: tipos de personaxes, ensinanza final etc.

Deixa voar o teu maxín!

Agrupamento:: en parellas

Pictograma que amosa unha parella formada por unha moza e un mozo. En parellas, converterédesvos agora en creadoras e creadores de contos, fábulas, mitos ou lendas.

Para iso, precisaredes revisar moi ben as características do subxénero narrativo que escollades, para asegurarvos de que o voso texto cumpra con todas elas.

Formade parella e escollede unha das seguintes opcións:

Opción A: un conto

Creade un conto protagonizado por unha nena capaz de ler os pensamentos dos demais.

Opción B: unha fábula

Redactade unha fábula que transmita como ensinanza a importancia de non discriminar a ninguén pola súa cor de pel.

Opción C: un mito

Inventade un mito que busque dar explicación a por que en Galicia contamos cun clima máis húmido e chuvioso ca noutros lugares próximos.

Opción D: unha lenda

Creade unha lenda que explique o nome dalgún lugar próximo á vosa contorna (por exemplo: un monte, unha montaña, un río...).

Licenciado baixo a Licenza Creative Commons Atribución Non-comercial Compartir igual 4.0