# 3.5. A arte do Barroco: o gran teatro do mundo

## Glosario

## Bodegón

Definición:

  Composición pictórica que representa alimentos, flores ou útiles de cociña.

Exemplo:

  Un bodegón da pintora Clara Peeters.

## Claroscuro

Definición:

  En arte, oposición contrastada entre zonas iluminadas e zonas ensombrecidas.

Exemplo:

  Na pintura barroca son habituais os claroscuros.

## Columna salomónica

Definición:

  Aquela que ten o fuste en forma espiral ou helicoidal.

Exemplo:

  As columnas salomónicas foron moi empregadas na arquitectura barroca.

## Escorzo

Definición:

  Postura dunha figura perpendicular ou oblicua con respecto ao plano no que se representa.

Exemplo:

  A finalidade do escorzo é lograr perspectiva e profundidade.

## Imaxinaría

Definición:

  Talla ou pintura de imaxes relixiosas.

Exemplo:

  A súa carreira como escultora centrouse na imaxinaría relixiosa.

## Persoa mística

Definición:

  Persoa que practica unha fe moi intensa, buscando o contacto directo con Deus.

Exemplo:

  Era considerada unha persoa mística pola súa devoción.

## Policromado ou policromada

Definición:

  Que ten varias cores.

Exemplo:

  Unha escultura policromada.

## Tenebrismo

Definición:

  Recurso pictórico baseado en contrastes de luz e sombra moi esaxerados cunha finalidade expresiva.

Exemplo:

  O tenebrismo é característico de pintores barrocos como Caravaggio.

# O Barroco europeo

O Barroco é o movemento artístico e cultural que se estende por Europa e América durante o século XVII e a primeira metade do XVIII, aproximadamente. É en boa medida consecuencia da Reforma e da Contrarreforma, como o Renacemento fora a arte do Humanismo. Polo tanto, trátase dunha arte cun gran compoñente relixioso. Mais tamén é o estilo das monarquías absolutas, que queren expresar o seu poder a través dunha arte luxosa e recargada. Nos países católicos o Barroco amosa unha nova relixiosidade mística que gusta da expresión dos sentimentos, a miúdo con gran dramatismo. Nos protestantes está máis condicionado polo individualismo da burguesía. É, en liñas xerais, un estilo caracterizado pola expresividade, o movemento, os contrastes e a teatralidade.

## Lectura facilitada

O Barroco é o movemento artístico que se dá durante o século XVII e a primeira metade do XVIII en Europa e América.

Ten moito que ver coas ideas relixiosas da Reforma e da Contrarreforma.

Tamén é o estilo luxoso e recargado das monarquías absolutas.

Nos países católicos é habitual que exprese sentimentos relixiosos con gran dramatismo.

Nos países protestantes está tamén relacionado coa burguesía.

É un estilo expresivo, con movemento, contrastes e teatralidade.

## Audio

audio/mpeg

## Arquitectura

## Características principais

A arquitectura barroca considerábase sucesora da renacentista, e por iso segue a empregar elementos clásicos; mais agora emprégaos de xeito anticlásico: plantas ovaladas ou elípticas, entaboamentos curvos ou partidos, columnas salomónicas...

Tendencia ao movemento, con predominio das liñas curvas sobre as rectas.

Contrastes de luz e sombra, conseguidos con efectos de entrantes e saíntes.

Decoración abundante e variada nas fachadas, con elementos de inspiración vexetal, esculturas, etc.

## Artistas e obras salientables

Gian Lorenzo Bernini: Baldaquino da basílica de San Pedro, Praza de San Pedro do Vaticano, igrexa de San Andrés do Quirinal.

Francesco Borromini: Igrexa de San Carlos das Catro Fontes.

Louis Le Vau, Jules Hardouin-Mansart: Palacio de Versalles.

Bernini: Baldaquino da basílica de San Pedro

Borromini: Igrexa de San Carlos das Catro Fontes
Le Vau, Hardouin-Mansart: Palacio de Versalles. Galería dos espellos

## Lectura facilitada

Características principais:

Emprega elementos como plantas ovaladas e elípticas, entaboamentos curvos ou partidos, columnas salomónicas...

Tendencia ao movemento, con predominio das liñas curvas sobre as rectas.

Contrastes de luz e sombra.

Decoración abundante: elementos de inspiración vexetal, esculturas, etc.

Artistas e obras salientables:

Gian Lorenzo Bernini: Baldaquino da basílica de San Pedro, Praza de San Pedro do Vaticano, igrexa de San Andrés do Quirinal.

Francesco Borromini: Igrexa de San Carlos das Catro Fontes.

Louis Le Vau, Jules Hardouin-Mansart: Palacio de Versalles.

## Audio

audio/mpeg

## Escultura

## Características principais

Procura do realismo.

Representación dos sentimentos, cunha expresividade moi marcada.

Figuras en movemento, captadas en metade da acción.

Contrastes de luz e sombra para acentuar a expresividade e o dinamismo.

Predominan os temas relixiosos e, en menor medida, os mitolóxicos.

## Artistas e obras salientables

Gian Lorenzo Bernini: Apolo e Dafne, Éxtase de Santa Tareixa.

François Girardon: Apolo servido polas ninfas.

Bernini: Apolo e Dafne

Bernini: Éxtase de Santa Tareixa

Girardon: Apolo servido polas ninfas

## Lectura facilitada

Características principais:

Realismo.

Representación de sentimentos moi esaxerados.

Figuras en movemento.

Contrastes de luz e sombra.

Predominan os temas relixiosos, e tamén os mitolóxicos.

Artistas e obras salientables:

Gian Lorenzo Bernini: Apolo e Dafne, Éxtase de Santa Tareixa.

François Girardon: Apolo servido polas ninfas.

## Audio

audio/mpeg

## Pintura

## Características principais

Representación realista, sen idealizar, amosando incluso aspectos desagradables.

Expresividade e dramatismo nos sentimentos.

Movemento nas composicións e nas posturas, con abundantes escorzos.

Contrastes de claroscuro, chegando incluso ao tenebrismo.

Temática diversa: relixiosa, mitolóxica, histórica, retrato, bodegón...

## Artistas e obras salientables

Caravaggio: A boaventura, A vocación de San Mateo, A cea de Emaús.

Artemisia Gentileschi: Judith decapitando a Holofernes.

Peter Paul Rubens: As tres grazas, O descendemento.

Rembrandt van Rijn: A rolda de noite, A lección de anatomía do profesor Tulp.

Johannes Vermeer: A moza da perla, A leiteira.

Artemisia Gentileschi: Judith decapitando a Holofernes
Rubens: As tres Grazas
Rembrandt: A rolda de noite

## Lectura facilitada

Características principais:

Realismo, representando incluso aspectos desagradables

Expresividade e dramatismo

Movemento nas composicións e nas figuras, con abundantes escorzos

Contrastes de claroscuro, chegando ao tenebrismo

Temática diversa: relixiosa, mitolóxica, histórica, retrato, bodegón

Artistas e obras salientables:

Caravaggio: A boaventura, A vocación de San Mateo, A cea de Emaús.

Artemisia Gentileschi: Judith decapitando a Holofernes.

Peter Paul Rubens: As tres grazas, O descendemento.

Rembrandt van Rijn: A rolda de noite, A lección de anatomía do profesor Tulp.

Johannes Vermeer: A moza da perla, A leiteira.

## Audio

audio/mpeg

# O Barroco en España

O XVII é unha etapa de grande esplendor para cultura en diferentes manifestacións: arte, literatura..., o que deu pé a que se coñeza como o Século de Ouro. As artes plásticas convértense en instrumentos propagandísticos dos principios da Contrarreforma. Así, a pintura desenvolve un marcado realismo, con expresión de sentimentos –sobre todo en referencia a unha relixiosidade mística- e frecuentes claroscuros para acentuar o dramatismo. Destacan pintores como Ribera, Zurbarán e Murillo. Pero o nome máis relevante é o de Velázquez, un dos mellores artistas de todos os tempos. Vinculado á corte de Felipe IV, cultivou o retrato, a pintura relixiosa e a de historia, con exemplos tan recoñecibles como As meninas ou A rendición de Breda. Nos seus cadros acada un nivel de perfección técnica sen igual, manexando con mestría a luz e a psicoloxía dos personaxes para conseguir un resultado de gran realismo.

Zurbarán: San Francisco en éxtase
Velázquez: As meninas
Velázquez: A rendición de Breda

A escultura barroca española expresa mellor que outras artes as ideas xurdidas do Concilio de Trento, con imaxes pensadas para estimular a relixiosidade cristiá. A temática é case exclusivamente relixiosa, tanto en retablos como na imaxinaría en madeira policromada, cun realismo e dramatismo exacerbado que buscan conmover os sentimentos das persoas espectadoras. Como artistas importantes destacan Gregorio Fernández, Luísa Roldán ou Francisco Salzillo.

Gregorio Fernández: Cristo xacente
Luisa Roldán: O arcanxo San Miguel vencendo ao demo

## Lectura facilitada

En España esta etapa coñécese como o Século de Ouro por ser un tempo de grande esplendor para a cultura (literatura, arte...).

As artes plásticas úsanse para facer propaganda das ideas da Contrarreforma.

A pintura é realista, amosando sentimentos relixiosos e contrastes de claroscuro.

Destacan pintores como Ribera, Zurbarán, Murillo e sobre todo Velázquez.

Velázquez foi pintor na corte de Felipe IV, e un dos mellores de todos os tempos.

Pintou sobre todo retratos e cadros de historia.

Entre as súas obras máis importantes están As meninas e A rendición de Breda.

Na escultura barroca en España destaca a imaxinaría relixiosa.

Son obras expresivas e dramáticas, pensadas para estimular a relixiosidade cristiá.

Como artistas importantes destacan Gregorio Fernández, Luísa Roldán ou Francisco Salzillo.

## Audio

audio/mpeg

# O Barroco galego

En Galicia o Barroco foi un período especialmente produtivo, con obras e artistas de gran relevancia, sobre todo na arquitectura relixiosa. O gran centro artístico será a cidade de Santiago de Compostela, con exemplos nos que a Igrexa expresa todo o seu poder.

Un dos primeiros grandes arquitectos é Domingo de Andrade, autor da Torre do reloxo da catedral de Santiago de Compostela, onde fai gala do seu estilo decorativo con formas vexetais. Andrade proxecta tamén a escaleira do convento de San Domingos de Bonaval, cunha tripla rampla helicoidal que a fai única no mundo.

No século XVIII o nome máis senlleiro é o de Fernando de Casas Novoa, autor da fachada do Obradoiro. A magnífica ornamentación, os xogos de luces e as súas dimensións conseguen un efecto de teatralidade que fan desta obra o mellor exemplo do barroco galego. Na arquitectura compostelá do XVIII sobresae outra tendencia, coñecida como Barroco de placas. Baséase no emprego de grandes volumes xeométricos nas fachadas –cilindros, placas...- que conseguen contrastes de claroscuro e un dinamismo moi acusado. É bo exemplo a fachada do convento de Santa Clara, de Simón Rodríguez.

Domingo de Andrade: Escaleira helicoidal de San Domingos de Bonaval
Fernando de Casas Novoa: Fachada do Obradoiro
Simón Rodríguez: Fachada do convento de Santa Clara, Santiago de Compostela

## Lectura facilitada

En Galicia o Barroco é un período moi produtivo, sobre todo en arquitectura relixiosa.

Santiago de Compostela é a cidade onde destacan máis artistas.

Un dos primeiros grandes arquitectos é Domingo de Andrade, autor da Torre do reloxo da catedral de Santiago de Compostela.

Andrade usa un estilo moi decorativo onde abundan formas vexetais.

Andrade é tamén autor da escaleira do convento de San Domingos de Bonaval, cunha tripla rampla helicoidal única no mundo.

No século XVIII en Galicia o arquitecto máis senlleiro é Fernando de Casas Novoa.

É o autor da fachada do Obradoiro da catedral de Santiago, a obra máis importante do Barroco galego.

En Compostela tamén hai outra tendencia: o Barroco de placas.

Esta tendencia emprega grandes volumes xeométricos: cilindros, placas...

Unha obra destacada do Barroco de placas é a fachada do convento de Santa Clara en Compostela.

## Audio

audio/mpeg

# Descubrindo a pintura do Barroco

Identifica as características da pintura do Barroco na seguinte obra:

Caravaggio: A cea de Emaús

# Mesmo tema, diferentes estilos

Compara o David de Donatello do David de Bernini:

a. Como representa cada autor o mesmo tema? En que se parecen? En que se diferencian?

b. Que material se emprega en cada caso?

c. Pescuda a cronoloxía de cada obra e sinala os trazos do movemento artístico ao que pertence.

Donatello: David (c. 1440)
Bernini: David (1623-1624)

Licenciado baixo a Licenza Creative Commons Atribución Non-comercial Compartir igual 4.0

Feito con eXeLearning (Nova xanela)