# 2. Patrimonio e arquitectura contemporánea

# Oliver Laxe: o noso director máis internacional

Martin Kraft. Oliver Laxe en Cannes (CC BY-SA)

Óliver Laxe Coro é o director e guionista de cinema máis prestixioso de Galicia. Dirixiu catro filmes ata a data, resultando galardoados os catro no Festival Internacional de Cine de Cannes: en 2010 gañou o Premio Fipresci por Todos vós sodes capitáns, en 2016 gañou o Gran Premio da Semana da Crítica polo seu traballo en Mimosas, en 2019 foi distinguido co Premio de Xurado, na sección "Un Certain Regard", pola película O que arde e en 2025 recibiu o Premio do Xurado por Sirât.

Firme defensor da nosa lingua e cultura, así como da terra e o seu coidado, creou e preside a fundación Ser, radicada na súa casa familiar de Navia, en Ancares.

Animámoste a que pescudes na rede pola súa pegada en festivais internacionais. Se queres unha curta en aberto, podes botar un ollo a O salvaxe leva o seu tempo: unha peza que creou no marco do encontro de cine Chanfaina Lab que se organiza cada ano en San Sadurniño.

# Asociación Ser: un proxecto bioclimático de servizo á comunidade

Ana Moreiras. Casa Quindós, sé da Fundación Ser en Vilela, Navia de Suarna (CC BY-SA)

Navia de Suarna, na serra oriental de Lugo, acolle un proxecto exemplar de recuperación arquitectónica baseado nos principios da sostibilidade, da eficiencia enerxética e da identidade cultural. Nesta vila atópase a sede da Asociación SER e a vivenda do cineasta Oliver Laxe. Da man do arquitecto Jorge Duarte, a intervención arquitectónica levada a cabo neste espazo permite reflexionar sobre a convivencia entre o respecto polo patrimonio e a incorporación das máis modernas técnicas construtivas.

Este proxecto abrangue tanto a restauración dunha vivenda antiga como a rehabilitación dunha antiga palloza transformada en casa. Ambos procesos permiten observar dúas maneiras complementarias de actuar sobre a arquitectura tradicional: por unha banda, a conservación fiel do existente; por outra, a adaptación funcional e estética a novas necesidades.

A Asociación Ser é unha iniciativa impulsada polo cineasta galego Oliver Laxe nos Ancares lucenses, concretamente na aldea de Vilela, no concello de Navia de Suarna. O proxecto nace coa intención de revivir o medio rural desde unha perspectiva cultural, ecolóxica e comunitaria. A partir da rehabilitación da casa dos seus avós (que fai baixo criterios Passivehaus) Laxe impulsa un espazo de encontro onde se combinan residencias artísticas, actividades formativas e proxectos de recuperación do patrimonio tradicional, como as pallozas das aldeas de Moreira, Coruxedo ou Pando. Ademais, Ser acompaña iniciativas agroambientais como a apicultura, o coidado de sementes autóctonas ou a gandería heroica, sempre vinculadas á soberanía alimentaria e á economía do territorio. Tamén desenvolven residencias creativas que combinan o asesoramento artístico con experiencias de vida lenta, como camiñadas, pan de forno ou baños no río, orientadas a repensar o papel da cultura na transformación do rural.

No bloque seguinte ofrecémosche un vídeo coa explicación completa de Jorge Duarte, e que recolle os seguintes aspectos:

## Restaurar e rehabilitar

A primeira distinción fundamental é entre restauración e rehabilitación:

- Na restauración, actúase sobre a materia deteriorada, mais mantense intacta a forma, uso e materiais da construción orixinal. No "cuarto vello" de Navia, non se abriron ocos novos nin se introduciu ningún elemento moderno visíbel. Conserváronse portas, xanelas, patíns, varanda, etc. A función segue a ser residencial e profesional, mais a aparencia exterior permanece inalterada.
- A rehabilitación, pola contra, implica intervir cun criterio funcional, modificando elementos estruturais e incorporando tecnoloxías e materiais contemporáneos. Neste caso, a antiga palloza, transformada nos anos 70 nunha vivenda rectangular de pedra cunha planta superior de ladrillo, foi obxecto dunha profunda transformación. Buscouse adaptala ós estándares de confort e eficiencia do século XXI, con novos ocos, materiais e distribucións internas.

## Estratexias bioclimáticas e Passive House

A rehabilitación foi guiada polos principios da arquitectura bioclimática e do estándar Passive House, que aposta por reducir ó mínimo o consumo enerxético mantendo un alto nivel de confort.

a) Orientación e luz natural

- A nova cociña, situada ó sur e oeste, permite captar luz desde a mañá ata a tardiña. Converteuse no centro funcional e climático da casa.
- A galería sur, incorporada na planta baixa e na alta, aproveita a radiación solar directa e crea un espazo intermedio con efecto invernadoiro pasivo.
- A distribución interior favorece a iluminación cruzada: grandes ocos ao norte e ao sur permiten o paso continuo da luz, xerando claridade natural e reducindo a dependencia de luz artificial.

b) Illamento e transpirabilidade

- A planta superior está illada con XPS (poliestireno extruido) de 18 cm, e un sistema SATE (illamento térmico exterior) con revestimento granuloso.
- No faiado, mantivéronse as ripias de castiñeiro, colocouse unha barreira de vapor escura e sobre ela 18 cm de la de roca. A cuberta final fíxose coas lousas tradicionais dos Ancares.
- Os muros tradicionais de barro foron revestidos con morteiro de cal, area e cemento branco, que permite a transpirabilidade e evita condensacións, ademais de garantir estanqueidade.

c) Estanqueidade e ventilación

- O obxectivo central foi garantir a estanqueidade do aire, evitando fugas que provocan perdas térmicas.
- A casa conta cun sistema de ventilación forzada con recuperador de calor: o aire entrante fíltrase e quéntase coa enerxía do aire saínte.
- A calefacción por chan radiante, inicialmente prevista, foi eliminada grazas ó bo comportamento térmico acadado.

## Materiais: entre a tradición e a innovación

O proxecto combina o uso de materiais naturais locais con outros innovadores, sempre con criterios de sustentabilidade.

- Empregouse castiñeiro local na galería, fronte ao PVC ou aluminio. Ademais das mellores propiedades térmicas, trátase dun material renovable suxeito a principios de economía circular.
- Conserváronse vigas orixinais e mesados de mármore, que reforzan a identidade da vivenda.
- Incorporouse unha viga metálica para soportar o voladizo da galería, visible e integrada esteticamente.
- Elimináronse os piares de ladrillo e substituíronse por muros portantes de madeira contralaminada, cun illamento interno. Estes elementos ofrecen estabilidade estrutural e eficiencia térmica, cun deseño harmónico.

## Enexía renovable e eficiencia

O centro térmico da casa atópase na planta baixa, onde se integraron sistemas de climatización e produción de enerxía adaptados ó modelo Passive House:

- Un recuperador de calor garante a ventilación continua, sen perdas de enerxía. A calor xerada pola actividade diaria, a cociña de leña e a cheminea complétase cunha pequena resistencia eléctrica que permite subir 2ºC máis.
- Contan con dous tanques de ACS (auga quente sanitaria) que funcionan con aerotermia, un sistema oito veces máis eficiente ca unha caldeira tradicional.
- A bomba de aerotermia, situada no exterior, funciona como unha neveira invertida: absorbe calor do aire ambiente para transferila á auga interior.

## Funcionalidade e usos sociais

A vivenda non se limita a un espazo privado, senón que foi pensada para a actividade comunitaria:

- A cociña aberta ó comedor permite xerar un espazo común para convivios e cursos.
- No andar superior existen varios cuartos para visitantes, comunicados por un corredor luminoso.
- O faiado permite acoller ata 20 persoas en eventos, cunha estética tradicional adaptada ós novos usos.

## Lectura facilitada

Ana Moreiras. Casa Quindós, sé da Fundación Ser en Vilela, Navia de Suarna (CC BY-SA)

En Navia de Suarna, na montaña de Lugo, hai un proxecto moi interesante de recuperación arquitectónica. Neste lugar está a sede da Asociación SER e tamén a casa do cineasta galego Oliver Laxe.

O arquitecto Jorge Duarte foi quen fixo a reforma. A súa proposta combina respecto polo patrimonio tradicional con técnicas modernas de construción.

Neste proxecto hai dous tipos de actuacións:

- Restaurouse unha casa antiga conservando a súa forma orixinal.
- Rehabilitouse unha antiga palloza, adaptándoa á vida moderna.

## O que é a Asociación SER

A Asociación SER naceu da man de Oliver Laxe na aldea de Vilela, en Navia de Suarna. Quere darlle vida ao rural con actividades culturais, ecolóxicas e comunitarias.

Desde a casa da súa familia, Laxe creou un espazo onde se organizan:

- Residencias artísticas e cursos.
- Proxectos de restauración de patrimonio como pallozas e casas antigas.
- Actividades relacionadas co campo: apicultura, coidado de sementes autóctonas, gandería, etc.

A idea é vivir no rural de forma sostible, en contacto coa natureza e co saber tradicional.

## Restauración vs Rehabilitación

Restaurar significa manter todo como estaba: materiais, forma, uso. Non se abren ocos novos, nin se cambian cousas visibles. No “cuarto vello” conserváronse portas, fiestras e varanda.

Rehabilitar é adaptar a vivenda a novos usos. Cambiouse a estrutura, engadíronse materiais modernos e mellorouse a distribución interior. A antiga palloza converteuse nunha casa cómoda para vivir hoxe.

## Arquitectura bioclimática e Passive House

A rehabilitación buscou aforro enerxético e confort, seguindo o estándar Passive House. Utilizáronse estas estratexias:

- Boa orientación: a cociña está ó sur e oeste para aproveitar a luz todo o día.
- Galería ao sur: recibe luz solar directa e actúa como invernadoiro.
- Iluminación natural: ocos grandes ao norte e sur deixan pasar luz todo o día.
- Bo illamento: con XPS, SATE e la de roca para manter a temperatura.
- Materiais que deixan transpirar: morteiro de cal e barro, que evitan condensacións.
- Estanqueidade: evitáronse fugas de aire e instalouse ventilación mecánica con recuperador de calor.
- Calefacción: non foi necesaria calefacción por chan grazas ao bo illamento.

## Materiais naturais e innovación

- Empregouse castiñeiro local en lugar de PVC ou aluminio.
- Conserváronse elementos antigos como vigas e mesados de mármore.
- Engadiuse unha viga metálica para reforzar a galería.
- Substituíronse piares de ladrillo por muros de madeira contralaminada, que son máis eficientes.

## Enerxía renovable e eficiencia

- Recuperador de calor para ventilar sen perder enerxía.
- Cociña de leña e cheminea achegan calor natural.
- Unha pequena resistencia eléctrica sobe a temperatura cando é preciso.
- Usan aerotermia para auga quente, que é moi eficiente.

## Un espazo para vivir e compartir

A casa non é só para vivir, tamén está pensada para actividades comunitarias:

- Cociña-comedor: espazo para convivios e cursos.
- Andar superior: varios cuartos para visitas.
- Faiado: pode acoller 20 persoas en eventos culturais.

A Asociación Ser quere recuperar o rural galego, pero sen convertelo nun lugar só para turistas. Busca unha vida real e comprometida, conectando tradición e presente.

# Rehabilitación sustentable paso a paso

com/watch?v=VpwESnxA1yQ

Contido transcrito do vídeo

Contido transcrito do vídeo No vídeo estamos en Navia de Suarna, na montaña luguesa, na sede da Asociación SER, donde ten vivenda o noso director máis célebre, Oliver Laxe. O que imos coñecer é un complexo que foi restaurado baixo criterios de arquitectura bioclimática, e contamos coa presencia do propio arquitecto, Jorge Duarte. Espazo exterior Por unha parte temos unha edificación que parece que está sen tocar desde fai 50 anos, tal e como se construíu. Renováronselle táboas e pedras, así como o lousado, pero mantén tal cal os seus elementos característicos de patrimonio: patín, balcón, portas e xanelas, etc. Por outra parte, temos un edificio rehabilitado que parte, á súa vez, do cascarón dunha antiga palloza. Nos anos 70 transformouse nunha vivenda de pedra rectangular e déuselle unha planta de ladrillo. A primeira edificación é unha restauración e a segunda unha rehabilitación. Na rehabilitación non temos ningún prexuízo en intervir sobre a edificación e dotala dun novo uso. E para dotala dun novo uso, nas condicións de habitabilidade que se demandan no século XXI, temos que introducir illamento, novas instalacións, novas panos de vidrio, moito máis grandes que os existentes. Na restauración da casa antiga, o chamado "cuarto vello", só reparamos o deteriorado: onde había portas de madeira, mantivamos as portas de madeira. Non se abriu ningún oco novo. Aínda así, remozamos o espazo, mantendo o uso tradicional (cuartos, baño) e engadindo despachos profesionais, unha sala de reunións... Sin embargo, desde o exterior,é o mismo que era. Non hai ningún tipo de ampliación, non hai introducción de novos materiales. É o mismo que era. INTERIOR DA VIVENDA REHABILITADA Neste lugar había unha palloza antiga, de 300 ou 400 anos. Os bisavós de Oliver Laxe refixeron esa estrutura circular e convertírona nunha vivenda rectangular. Conservaron as vigas orixinais que nós, hoxe, mantemos e grazas a esa parede de vidro poden verse (están afuadas e cunha pintura verdosa). cantos e parece unha bonito mantelas, aí fixemos ese vidro para poder destacar precisamente esa vez A vivenda convertiuse nnha planta cuadrada de pedra, na que tiñamos por un lado as cortes e tamén unha cociña que era o centro da casa. Despois engadiuse unha planta arriba toda de ladrillos, moi pouco habitable, onde habían un montón de cuartos, e tamén hai unha palleira que logo veremos. Na casa intentamos recuperar todo aquelo que foi posible, por exemplo, a cociña. A cociña antes estaba ao norte, e nós pasámola ó sur e oeste, convertíndoa no centro da arquitectura climática, no corazón da casa. A nova cociña recibe luz desde a mañá ata a tarde. Mantivemos os mesados de mármore que tiña, conservando a estrutura da cociña de leña, que, nesta zona (Terra Cha e montaña dos Ancares) dispónse en illa. A cociña está aberta ó comedor para poder ampliar a mesa e ter un espazo de comida para toda a xente que asiste a cursos ou congresos aquí, na fundación SER. A parte do edificio que estaba feita en pedra eran muros tradicionais feitos con barro. Restauráronse cun encintado con morteiro mixto de cal, area e un pouco de cemento branco. Este material permite a permeabilidade ó vapor e a un tempo garante estanqueidade, que son dous dos aspectos máis importantes nunha passive house. A estanqueidade ten que impedir perdas de aire, pois con el marcharía o calor. Pero a un tempo, temos que permitir a transpirabilidade do aire, pois en Galicia hai un vapor de agua excesivo que debe eliminarse. Algo moi destacable é a nova galería, un oco grande que abrimos a sur. Se falamos de arquitectura eficiente térmicamente, de arquitectura bioclimática, hai que aproveitar mellor as condicións que nos aporta o clima e a paisaxe. Era importante abrir visión ó bosque, e sobre todo á luz. É esencial buscar o sol, que agora, a través desta galería (na planta baixa e na primeira) permite ter luz toda a tarde. En canto a materiais, intentamos manter todo o que estaba ben (cociña, vigas, muros), pero tamén engadimos solucións modernas como esta gran viga metálica que é o que soporta o voladizo de formigón que soporta a galería. A propia galería tamén é un exemplo de uso de materiais sostibles: empregamos castiñeiro local que, contra a opinión estendida, ten mellores propiedades térmicas que o PVC ou o aluminio e sobre todo é resultado dunha economía circular e con un respeto Aplausos con a sostenibilidade. Esta é unha casa recuperando unha antigua pallaça. Na planta alta podemos ver o oco da antiga porta da palleira, na que se aproveitaba o desnivel para volcar a herba seca desde un camiño superior. Ese oco é hoxe un gran ventanal que dá a norte, onde se creou unha zona de traballo diáfana. Esa zona comunica cun corredor que dá nun ventanal da galería, a sur, permitindo un fluxo de luz transversal. A cada lado dese corredor consérvanse varios cuartos para a xente que asiste ás actividades da fundación SER. A novidade técnica nestes cuartos é que se eliminaron os piares e tabiques de ladrillo, reemprazándoos por muros portantes de madeira. Están elaborados en madeira de contrachapado e a estabilidade ó pandeo consíguese cuns rastreis de 8x4 dispostos cada 60cm. Os tabiques de madeira levan dentro un illamento, proporcionando unha solución esteticamente harmónica e moi eficiente. O exterior da fachada, nesta planta, reforzouse cun illamento de 18cm de XPS e un sistema de illamento térmico exterior (SATE) acabado con a pintura granulada para darle unha maior resistencia. O faiado é un espazo diáfano no que poden durmir ata 20 persoas. A intervención aquí tiña un dobre obxectivo: garantir o illamento e preservar a estética dun faiado tradicional, para o cal se mantiveron as ripias de castiñeiro. Sobre elas, unha barreira de vapor de cor escuro, imitando as lousas. A continuación, 18cm de illamento de lá de roca, e finalmente as tradicionais lousas da serra oriental de Galicia, os Ancares. O corazón da casa en canto a aforro enerxético está na planta baixa, onde se aloxa a maquinaria de intercambio de calor e ventilación forzada. Cando se tomou a decisión de facer Passive House, eliminouse a calefacción que estaba prevista, por chan radiante, para dar paso a un mellor illamento, tanto en cuberta como en paredes como en chan. O esencial pasou a ser garantizar a estanqueidade para evitar as perdas de aire desde o interior á cara exterior, porque non confiar toda a eficiencia energética ao recuperador de calor. O recuperador de calor é unha máquina (silenciosa) que provoca unha renovación automática do aire. O aire entra do exterior, fíltrase, e nunha parte da máquina gana o calor do aire que sae e que vén desde cada habitación por un conduto independente. Ese aire, no interior, quéntase pola propia actividade humana, pola cociña de leña e unha chimenea, e por unha pequena resistencia eléctrica que aporta ata 2º máis. Neste espazo hai, ademais, 2 tanques de auga quente sanitaria, auga que se quenta por aerotermia. Trátase dun sistema oito veces máis eficiente que unha caldeira de gas, baseado nun principio parecido ó da bomba de calor. Na aerotermia refrixérase un espazo para quentar outro, cun funcionamento moi semellante ó da neveira, pero á inversa: refrixeramos o exterior para calefactar o interior. A bomba da aerotermia está no exterior do edificio, nun espazo ventilado.

Licenciado baixo a Licenza Creative Commons Atribución Compartir igual 4.0

Feito con eXeLearning (Nova xanela)