# 6. Mapa colaborativo

# Cara a onde queremos ir?

Repasando:

## Espazos públicos integradores e sostibles

Os espazos públicos son indicadores da calidade de vida en relación á seguridade e confort que nos proporcionan así como os servizos sociais, económicos e culturais.

A Xunta de Galicia creou unha Guía de boas prácticas na intervención de espazos públicos para proporcionar criterios que aseguren que avanazamos cara a espazos integrados, eficientes, inclusivos e responsables, tendo en conta as contornas urbanas, rurais e naturais, e respectando a diversidade paisaxística de Galicia que vai máis ala destas contornas.

Imos ver este vídeo onde se explica como funciona a guía e logo continuaremos lendo. En liñas xerais, na guía analízanse máis de 100 espazos públicos das 12 grandes áreas paisaxísticas de Galicia, identificándose 13 tipoloxías. Estes trece grupos cobren dende a escala miúda (micro-espazos, accesibilidade vertical) ata a grande escala paisaxística (bordos litorais ou carballeiras), permitindo clasificar practicamente calquera intervención sobre o dominio público galego. Os conceptos chave que debes comprender son:

- Paisaxe cultural: recoñece o espazo público como produto da interacción histórica entre sociedade e territorio.
- Cohesión social: prioriza deseños que fomenten encontro, xogo interxeracional e igualdade de uso.
- Adaptación bioclimática: aprovéitase a orientación solar, a ventilación natural ou a sombra vexetal para reducir consumo enerxético.
- Economía circular: selección de materiais durables, reciclables e de proximidade.
- Servizos ecosistémicos: pavimentos permeables, xardíns de choiva e arborado que melloran a confort térmica e xestionan a escorrentía.

## Unha cidade que non sexa propiedade do turismo

A xentrificación é un proceso urbano polo cal certos barrios populares ou históricos experimentan unha transformación progresiva debida á chegada de novos habitantes con maior poder adquisitivo. Esta chegada adoita ir acompañada da rehabilitación de edificios, apertura de negocios enfocados ó turismo ou ó consumo de luxo, e un encarecemento xeral dos prezos: dos alugueiros, da vivenda, dos produtos e servizos locais.

A primeira vista, pode parecer unha mellora: as rúas están máis limpas, hai novos establecementos, restáuranse edificios en ruínas. Pero o que ocorre detrás é máis complexo e problemático: as persoas que vivían alí tradicionalmente, moitas veces de rendas baixas ou ligadas á identidade histórica do barrio, vense obrigadas a marchar. A xentrificación non é só un cambio físico, senón tamén social e cultural: expulsa ás veciñanzas orixinais e despersonaliza os espazos, converténdoos en decorados turísticos.

### Turismo en Galicia

Segundo datos de xuño de 2024, Galicia rexistrou máis de 12,4 millóns de pernoitas turísticas ata outubro, un incremento do 1,4 % respecto ó ano 2023. De acordo coa Oficina do Peregrino, en Santiago de Compostela concedéronse 499 239 Compostelas, o que representa un incremento do 11,9 % respecto do ano anterior.

Ana Moreiras con Chat GPT. Turismo en Galicia no 2024 (CC BY-SA)

Compostela é un exemplo claro de xentrificación. A cidade histórica, co seu carácter monumental e o Camiño de Santiago converteuse nun espazo crecente de atracción para investimentos turísticos. Debido a isto, alugueiros de longa duración foron substituídos por vivendas turísticas; moitas persoas maiores, estudantes e familias con baixos ingresos tiveron que abandonar o centro pola subida dos prezos. Este fenómeno afectou tamén ós comercios tradicionais, que foron substituídos por tendas de souvenirs, cafeterías de estética internacional e pisos turísticos xestionados por grandes plataformas.

O resultado é unha cidade que, en lugar de acoller á súa veciñanza, prioriza o uso turístico do espazo público e da vivenda, provocando a perda de identidade e dificultando que Compostela siga sendo un lugar habitable para a súa poboación local. A situación esixe políticas públicas valentes que limiten a especulación, protexan a vivenda social e garantan o dereito a vivir na cidade.

Para saber máis sobre o fenómeno da xentrificación, propoñémosvos que botedes un ollo a este vídeo sobre xentrificación de Miles de Ciudades.

## Cidades integradoras

Ana Moreiras con Chat GPT. Urbanismo inclusivo (CC BY-SA)

O urbanismo non é neutro. As cidades, barrios e espazos públicos están deseñados por persoas, e durante moito tempo foron pensados desde unha perspectiva masculina e produtivista, centrada no coche, nos tempos do traballo e na función económica. O urbanismo con perspectiva de xénero propón mirar a cidade doutro xeito: tendo en conta as necesidades, experiencias e vivencias de todas as persoas, especialmente das mulleres e doutros colectivos que historicamente foron invisibilizados.

Esta perspectiva parte dunha idea clave: non todas as persoas vivimos a cidade do mesmo xeito. As mulleres adoitan realizar máis desprazamentos a pé, combinando tarefas (coidar, acompañar, comprar, traballar), e son máis sensibles á seguridade, á iluminación, á accesibilidade ou á dispoñibilidade de servizos próximos. Tamén son máis usuarias do transporte público e dos espazos de coidado (parques, centros de saúde, escolas).

O urbanismo feminista ou inclusivo busca crear cidades máis habitables, seguras, accesibles e coidadoras. Isto implica repensar o deseño urbano: ampliar beirarrúas, mellorar a iluminación, distribuír os servizos básicos de xeito máis equitativo, crear espazos para o encontro, eliminar barreiras arquitectónicas e fomentar a participación real da cidadanía nas decisións.

## Unha cidade segura

A seguridade nas cidades é un dos piares fundamentais para garantir unha boa calidade de vida. Sentirse seguro no espazo público permite ás persoas desenvolverse con liberdade, participar na vida comunitaria, traballar, estudar, gozar do lecer e crear lazos sociais. Mais a seguridade urbana non debe entenderse só como a ausencia de delitos, senón tamén como un conxunto de condicións físicas, sociais e culturais que fan que a cidade sexa acolledora e habitable para todas as persoas.

Factores como a iluminación adecuada, o deseño de espazos abertos, a presenza de zonas verdes ben coidadas, o mantemento do mobiliario urbano, o transporte público accesible e a planificación participativa da cidade contribúen a reducir o medo e previr situacións de risco. Tamén é esencial o traballo comunitario, a implicación cidadá e a educación en convivencia, respecto e igualdade.

### Cidades seguras para as mulleres

Non todas as persoas viven a cidade do mesmo xeito. As mulleres enfróntanse a situacións específicas de inseguridade que van máis alá das estatísticas de delincuencia: miradas invasivas, comentarios non desexados, medo a camiñar soas pola noite ou a utilizar determinados espazos. Este tipo de violencias cotiás limitan a liberdade de movemento e afectan ó benestar emocional das mulleres.

Por iso, unha cidade verdadeiramente segura é aquela que incorpora a perspectiva de xénero no seu deseño e na súa xestión. Isto implica escoitar as experiencias das mulleres, mellorar a visibilidade e accesibilidade dos espazos, garantir transportes seguros e promover campañas de sensibilización. Significa tamén recoñecer que a violencia simbólica ou ambiental é tan limitante como a física.

### Reflexión

Abre Google Maps e calcula o traxecto que hai desde a túa vivenda ata o instituto. Supoñamos que tiveses que facelo en bicicleta: que tramos son seguros e cales non? E camiñando?

Supón agora que volves de noite á casa, tarde. Sentiríaste segura/o?

Ana Moreiras. Calcular ruta en Google Maps (CC BY-SA)

- Camiños e sendas peonís interiores (tránsitos rurais, sendas escolares, accesos compartidos, etc.)
- Paseos e sendas costeiras (paseos marítimos, camiños de servidume litoral, rutas de cantís…)
- Paseos e sendas fluviais (córregos, ribeiras urbanas, vieiros de ribeira)
- Prazas urbanas (núcleos históricos, prazas cívicas contemporáneas, espazos estacionais)
- Xardíns e parques (parques urbanos, áreas recreativas suburbás, xardíns botánicos)
- Carballeiras e campos da feira (tradicionais lugares de reunión e festa)
- Espazos públicos en contornos patrimoniais (acrópoles históricas, pazos, mosteiros, castros)
- Orlas e fronte litorais urbanas / rías (dársenas, beirarrúas portuarias, miradoiros sobre a ría)
- Bordos urbanos e transicións campo-cidade (ensanches periféricos, áreas periurbanas)
- Espazos industriais e portuarios con uso público (parques empresariais, zonas de servizo abertas)
- Elementos de mobilidade vertical (ascensores, escaleiras mecánicas, funiculares, pasarelas)
- Outros espazos singulares destinados a infraestruturas públicas menores (glorietas axardinadas, plataformas estacionais, micro-espazos residuais recuperados).

### Para visibilizar a nosa implicación na loita por este tipo de urbanismo, imos facer uns mapas colaborativos que expoñeremos no vestíbulo do instituto.

## Lectura facilitada

## 1. Espazos públicos e Guía de boas prácticas

Un bo espazo público mellora a nosa vida porque é cómodo, seguro e ofrece servizos. A Xunta de Galicia fixo unha Guía para axudar a deseñalos. Quere que sexan:

- Integrados na paisaxe.
- Eficientes e accesibles.
- Responsables co medio ambiente.

Na Guía analízanse máis de 100 exemplos de toda Galicia e clasifícanse 13 tipos de espazos.

Conceptos clave:

- Paisaxe cultural: o lugar conta a historia da súa xente.
- Cohesión social: o deseño debe favorecer o encontro e o xogo.
- Adaptación bioclimática: aproveitar sol, vento ou sombra natural para aforrar enerxía.
- Economía circular: usar materiais locais, duradeiros e reciclables.
- Servizos ecosistémicos: árbores, xardíns de choiva ou pavimentos permeables que axudan á sombra e á drenaxe.

## 2. Xentrificación e turismo

A xentrificación ocorre cando chegan persoas con máis cartos a un barrio popular. Suben os prezos e a veciñanza de sempre debe marchar. En Santiago de Compostela moitos pisos de alugueiro convertéronse en vivendas turísticas. A cidade perde residentes e comercios de proximidade.

## 3. Urbanismo con perspectiva de xénero

As cidades foron deseñadas pensando sobre todo nos coches e no traballo. As mulleres fan máis traxectos a pé, usan máis o transporte público e precisan espazos ben iluminados e seguros.

- Ampliar beirarrúas e eliminar barreiras.
- Mellorar iluminación e servizos próximos.
- Facer participar a toda a cidadanía nas decisións.

## 4. Seguridade urbana

Sentirse seguro inclúe boa iluminación, zonas verdes coidadas, transporte accesible e participación veciñal. As mulleres sofren medos e agresións que non sempre aparecen nas estatísticas, polo que é clave incorporar a súa experiencia no deseño da cidade.

## 5. Exercicio de reflexión

1. Calcula a túa ruta ata o instituto en bicicleta ou a pé. Que tramos son seguros? Cales non?
2. Imaxina a mesma ruta pola noite. Sentiríaste seguro ou segura?

## 6. Tipos de espazos públicos na Guía

- Camiños e sendas peonís interiores
- Paseos e sendas costeiras
- Paseos e sendas fluviais
- Prazas urbanas
- Xardíns e parques
- Carballeiras e campos da feira
- Espazos en contornos patrimoniais
- Orlas e fronte litorais urbanas
- Bordos urbanos e zonas de transición
- Espazos industriais ou portuarios con uso público
- Elementos de mobilidade vertical (ascensores, escaleiras mecánicas)
- Outros espazos singulares pequenos

## 7. Actividade final

Crearemos mapas colaborativos para sinalar:

- Espazos seguros e inseguros no noso contorno.
- Ideas para mellorar accesibilidade, seguridade e inclusión.

Exporanse no vestíbulo do instituto para compartir o aprendido.

## Comproba se entendiches os conceptos!

1. Cal dos seguintes é un exemplo de servizo ecosistémico nun espazo público?

A) Sombreamento xerado polas árbores
B) Aparcadoiro completamente asfaltado
C) Fonte ornamental sen recirculación de auga
D) Mupi de publicidade retroiluminado

2. O concepto de biophilia promove…

A) A integración da natureza nos deseños urbanos
B) Eliminación de vexetación para ampliar visibilidade
C) Uso exclusivo de formigón
D) Incremento da iluminación nocturna

3. Un dos obxectivos centrais da Guía de boas prácticas é…

A) Garantir intervencións integradas na paisaxe
B) Promover só materiais importados
C) Construír aparcadoiros subterráneos en todas as prazas
D) Aumentar o tráfico rodado en centros urbanos

4. Que tipoloxía describe unha área arborada tradicional para eventos sociais en Galicia?

A) Carballeira
B) Paseo fluvial
C) Aparcadoiro disuasorio
D) Senda costeira

5. Que modelo fomenta a reutilización de recursos e a minimización de residuos?

A) Economía verde e circular
B) Economía de consumo rápido
C) Economía lineal tradicional
D) Economía especulativa

6. Cal destas opcións NON é un factor bioclimático de deseño?

A) Orientación solar
B) Ventilación natural
C) Pintura mural decorativa
D) Sombreamento vexetal

7. Para favorecer a cohesión social, un espazo público debería…

A) Ser accesible a persoas de todas as idades e capacidades
B) Reservarse só para eventos privados
C) Evitar zonas de descanso
D) Priorizar vehículos motorizados

8. A expresión paisaxe cultural refírese á…

A) Interacción histórica entre sociedade e territorio
B) Decoración dun festival
C) Producción industrial de mobiliario
D) Curvas de nivel dun terreo

9. Os SUDS buscan principalmente…

A) Xestionar a auga de choiva con infiltración e retención natural
B) Aumentar o caudal en tubaxes pechadas
C) Illar o solo con pavimento impermeable
D) Substituír zonas verdes por aparcadoiros

10. O Plan Nacional de Ciudades Inteligentes pretende…

A) Impulsar a industria tecnolóxica e apoiar entidades locais
B) Levantar rascacielos en todas as capitais
C) Eliminar transporte público
D) Centralizar datos sen participación municipal

11. O Consello Asesor de Ciudades Inteligentes servirá para…

A) Coordinar esforzos, mellorar comunicación e aprobar recomendacións
B) Crear unha moeda dixital obrigatoria
C) Pechar o acceso a datos abertos
D) Disolver redes de cidades

12. Un dato en tempo real nunha cidade sensible sería…

A) Número de prazas de aparcamento dispoñibles
B) Horario dun museo no século XIX
C) Lista de reis visigodos
D) Prezo dun billete de tren en 2005

13. A transición cara ás Cidades dos coidados busca…

A) Priorizar o benestar humano fronte á tecnoloxía
B) Incrementar o control tecnolóxico sobre a poboación
C) Substituír persoal humano por robots
D) Eliminar zonas verdes para instalar sensores

14. Cal é un risco derivado da recollida masiva de datos nas cidades sensibles?

A) Posible control excesivo sobre a cidadanía
B) Aumento da creatividade artística
C) Redución dos custos enerxéticos a cero
D) Eliminación da burocracia

# Mapa físico interactivo

Duración:
  50'
Agrupamento:
  En grupos

Imos trasladar a información das ecoauditorías feitas ó longo da secuencia didáctica a TRES grandes mapas interactivos que construiremos sobre mapas da vosa cidade que vos proporcionará a/o profe.

## Creación de equipos e selección da información

Chat GPT. Traballo en equipo (CC BY-SA)

Dividirédesvos en tres grandes grupos:

- Equipo Infraestruturas
- Equipo Sociocomunitario
- Equipo Medioambiente

En cada equipo, mentras a metade de vós crea un soporte apropiado para o mapa (pegalo sobre un cartón ou nun bastidor de madeira) a outra metade seleccionará, nos boards de cada ecoauditoría, os 10 puntos máis importantes de cada cor.

En coordinación coa materia de Lingua Galega, colorearedes as rúas en función de están nomeadas por un home ou unha muller: queremos visibilizar a falta de equilibrio de xénero en canto a recoñecemento de figuras públicas no urbanismo galego.

## Fixación dos puntos no mapa e creación do circuíto

Metade do equipo localizará no mapa os puntos onde deben sinalizarse cada un dos 10 lugares antes escollidos e chantará neles cadanseu LED vermello, marelo e verde.

A outra metade cableará cada grupo de LEDs, por detrás do mapa, deixando os cables de inicio e final nun cadriño xunto ó mapa que será a "Lenda". Tede en conta que os LED deben ir en paralelo, pois en serie absorben demasiada intensidade para as fontes de alimentación que temos no taller. Recordade tamén que debemos inserir unha resistencia para evitar que se queimen os LED (por exemplo de 330Ω).

Aquí vos deixamos unha pequena animación realizada con TinkerCAD amosando como funciona o circuíto:

Ana Moreiras. 10 LEDs en paralelo cunha fonte de 6V (CC BY-SA)

## Peche do circuíto

Crearedes a lenda, con regla e rotuladores, boa tipografía e ben lexible, e engadiredes tres pulsadores:

- O que nos gusta.
- O que debe mellorarse.
- O que queremos que se corrixa.

Evidentemente, cada pulsador pecha respectivamente o circuíto de LEDs verdes, marelos e vermellos. Os tres circuítos están conectados en paralelo a unha mesma fonte de alimentación de 6V (pode ser un cargador vello) en serie coa resistencia de 330Ω.

Ana Moreiras. Tres circuítos en paralelo para mapa físico ecoauditorías. (CC BY-SA)

# Rúbrica do mapa físico

Rúbrica mapa físico
| Excelente | Bo | Mellorable | Insuficiente | Non entregado
--- | --- | --- | --- | --- | ---
Comprensión do mapa impreso | Podes atopar calquera punto no mapa. (2.5) | Con axuda, atopas os puntos no mapa. (1.75) | Non logras atopar os puntos no mapa á primeira, pero inténtalo. (1.50) | Non es quen de atopar ningún punto no mapa. (1.25) | Non entregado.
Información sobre os puntos | Colaboraches activamente na selección dos puntos de interese de cada cor. (2.5) | Colaboraches na selección dos puntos de interese de cada cor. (1.75) | Buscas no mapa os puntos que che din, e enténdelos. (1.50) | Buscas no mapa os puntos que che din, sen preguntar. (1.25) | Non entregado.
Cableado | Comprendes a diferencia entre paralelo e serie, e comprobas que todo está en paralelo. (2.5) | Comprendes a diferencia entre paralelo e serie, pero non saberías facelo sen axuda. (1.75) | Non comprendes ben a diferencia entre paralelo e serie, pero unha vez que che explican como facelo, entendes o circuíto. (1.50) | Non chegas a entender, nin queres aprender, a diferencia entre o paralelo e o serie. (1.25) | Non entregado.
Traballo en equipo | Es activo/a no reparto de tarefas e cómpres coas túas, anticipándote ós problemas. (2.5) | Axudas no reparto de tarefas e cómpres coas túas. (1.75) | Cómpres a función que che indican no grupo e intentas entregar a túa parte. (1.50) | Non cómpres ben coa túa parte. (1.25) | Non entregado.

Ana Moreiras. Rúbrica mapa físico (CC BY-SA)

- Actividade
- Nome
- Data
- Puntuación
- Notas
- Reiniciar
- Imprimir
- Aplicar
- Nova xanela

# Mapa online colaborativo

Duración:
  50'
Agrupamento:
  En grupos de 4-5

Unha vez creado o voso mapa físico, podemos facer unha versión virtual mediante un xestor de mapas como Google Maps. Cada un/unha de vós pode inserir un dos seus puntos vermellos, un verde e un marelo coa información que tiñades no Board. Para iso, debedes ir á "Capa" correspondente (infraestruturas/comunidade/medioambiente), premer en inserir marcador e crear a entrada. Na entrada/marcador debe haber un título, un pequeno texto, unha foto identificativa e un icono. Escollede o icono apropiado (Google Maps ofrece moitos) e a cor adecuada:

- Iconos vermellos: RGB (165, 39, 20)
- Iconos verdes: RGB (15, 157, 88)

Ana Moreiras. Edición mapa interactivo (CC BY-SA)

# Rúbrica mapa dixital colaborativo

Rúbrica mapa colaborativo
| Excelente | Bo | Mellorable | Insuficiente | Non entregado
--- | --- | --- | --- | --- | ---
Comprensión do mapa impreso | Logras identificar todos os puntos sinalados. (2.5) | Logras identificar case todos os puntos sinalados. (1.75) | Non logras identificar todos os puntos sinalados. (1.50) | Non logras identificar ningún punto. (1.25) | Non entregado.
Os teus marcadores | Identificaches COMO MÍNIMO un punto verde, un vermello e un marelo, razonando con argumentos ben expresados por que son puntos verdes, vermellos e marelos. (2.5) | Identificaches COMO MÍNIMO un punto verde, un vermello e un marelo, razonando por que son puntos verdes, vermellos e marelos. (1.75) | Identificaches COMO MÍNIMO un punto verde, un vermello OU un marelo. (1.50) | Non identificaches ningún punto. (1.25) | Non entregado.
Exposición argumentada | Inclúes en cada marcador unha foto túa que acredite a túa opinión. (2.5) | Inclúes en cada marcador unha foto que acredite a túa opinión. Polo menos dúas das fotos son túas. (1.75) | Inclúes en algún marcador unha foto que acredite a túa opinión. (1.50) | Non inclúes ningunha foto. (1.25) | Non entregado.
Mapa dixital | Inseriches os teus puntos no mapa dixital, na capa correspondente, co marcador na cor indicada nas instrucións, o texto argumentativo e a foto acreditativa. (2.5) | Inseriches os teus puntos no mapa dixital, na capa correspondente, o texto argumentativo e a foto acreditativa. (1.75) | Inseriches os teus puntos no mapa dixital co texto argumentativo e a foto acreditativa. (1.50) | Non inseriches ben os puntos (falta información, foto, etc.) (1.25) | Non entregado.

Ana Moreiras. Rúbrica mapa colaborativo (CC BY-SA)

- Actividade
- Nome
- Data
- Puntuación
- Notas
- Reiniciar
- Imprimir
- Aplicar
- Nova xanela

Licenciado baixo a Licenza Creative Commons Atribución Compartir igual 4.0

Feito con eXeLearning (Nova xanela)