# 3.4. Xogos tradicionais

A algúns de vos estaravos a gustar moito todo o visto ata agora e incluso moitos descubristes que se vos dan ben as habilidades ximnásticas ou os diferentes tipos de bailes, ou por sorte as dúas..

Pero, e se non é así? Pois non pensedes que quedaredes sen propostas para presentar en "Ti si que vales"...

Veña! Seguide avanzando que agora ides practicar outra modalidade, neste caso a través do xogo.

## Lectura facilitada

A algúns de vos estaravos a gustar moito todo o visto ata agora.

Moitos descubristes que se vos dan ben as habilidades ximnásticas,

ou os diferentes tipos de bailes,

ou por sorte as dúas.

Pero, e se non é así?

Pois non pensedes que quedaredes sen propostas para presentar en "Ti si que vales"...

Ides practicar outra modalidade, neste caso a través do xogo.

## Audio

audio/wav

# Definición

A universalidade do xogo é evidente, de feito, non é exclusivo do ser humano: os animais tamén xogan.

Os xogos tradicionais son unha fonte de transmisión de coñecemento, tradicións e culturas de outras épocas e/ou lugares do mundo.

Debemos empezar por diferenciar 3 termos que utilizamos para falar deste tipo de xogos e que se diferencian en certos matices. Para iso, fixádevos na seguinte táboa:

Xogos tradicionais | Arraigado nunha determinada cultura dende hai moito tempo, que se coñece dende sempre e que se transmitiron de xeración en xeración. O máis importante é a transmisión cultural. Exemplos: as bólas, chapas ou a pita cega.
Xogos populares | Xogo espontáneo coñecido e practicado por moita xente. Nace e desenvólvese no pobo. É importante na aproximación entre a escola e a sociedade. Exemplos: xogar ás escondidas, saltar á corda ou o pano.
Xogos autóctonos | Natural dun país, dunha zona ou cultura moi concreta. Incluso o nome do xogo pode ter carácter autóctono, propio do lugar, e que noutro sitio se chame doutra forma aínda xogándose igual. Exemplos: Cucaña (Canarias), carreira de sacos (Andalucía), pelota vasca (País Vasco), béisbol (USA), cricket (Inglaterra)…

Unha vez que tedes claro os diferentes conceptos e as súas diferencias, usaredes de modo xeral o termo “Xogos Tradicionais”, xa que non todos son orixinarios de unha única cultura e en moitos casos non teñen unha gran masa de practicantes, pero o que si é común a case todos é que sufriron un proceso de transmisión entre diversas xeracións.

## Lectura facilitada

O xogo é universal.

Os animais tamén xogan.

Os xogos tradicionais transmiten:

- Coñecemento.
- Tradicións.
- Culturas.

Diferenciamos 3 termos:

Xogos tradicionais | Que se coñece dende sempre e que se transmitiron de xeración en xeración. O máis importante é a transmisión cultural. Exemplos: as bólas, chapas ou a pita cega.
Xogos populares | Xogo espontáneo coñecido e practicado por moita xente. Exemplos: xogar ás escondidas, saltar á corda ou o pano.
Xogos autóctonos | Natural dun país, dunha zona ou cultura moi concreta. Exemplos: Cucaña (Canarias), carreira de sacos (Andalucía), pelota vasca (País Vasco), béisbol (USA), cricket (Inglaterra)…

Usaredes de modo xeral o termo “Xogos Tradicionais”, porque todos se transmitiron de xeración en xeración.

## Audio

audio/wav

# Características dun xogo tradicional

- Son xogados polos nenos e nenas polo simple feito de gozar do xogo. Son os/as mesmos/as nenos/as os que deciden cando, onde e como se xogan.

- Teñen regras de fácil comprensión, memorización e cumprimento. As regras son negociables.

- Non requiren moito material nin é custoso.

- Son simples de compartir.

- Practicables en calquera momento e lugar.

## Lectura facilitada

- Son xogados polos nenos e nenas para pasalo ben. Os participantes deciden as regras.

- Teñen regras fáciles. As regras poden cambiarse.

- Non requiren moito material nin é custoso.

- Son simples de compartir.

- Practicables en calquera momento e lugar.

## Audio

audio/wav

# Exemplos de xogos tradicionais

## Carreiras de sacos

Xogo tradicional coñecido e practicado en todo o mundo. Para o seu desenvolvemento tan só son necesarios uns cantos sacos ou bolsas e un terreo suficiente para desprazarse.

Márcase unha liña de saída e outra de chegada e a distancia será variable dependendo das idades dos participantes.

Na liña de saída cada xogador métese de pé nun saco agarrándose coas dúas mans.

Cando se indique o comezo do xogo, iniciarán unha carreira dando pulos ata chegaren á meta.

## Salto á corda

Xogo no que un ou máis participantes saltan sobre a corda que se fai xirar de modo que pase baixo os pés e sobre a cabeza.

Se o xogo é individual, é unha persoa a que fai xirar a corda e salta.

Se o xogo é en grupo, polo menos son tres persoas as que participan: dous que voltean a corda mentres que unha terceira salta.

O habitual é saltar ó ritmo de cancións populares que entoan os participantes.

## A mariola

Para poder xogar unicamente se precisa un cadro debuxado no chan e unha pedra.

Un xogador/a bota a súa pedra ó primeiro cadro. Salta á pata coxa ese cadro, despois pasa ó terceiro e segue así ata o final. Nos cadros cinco e nove descansa apoiando os dous pés. Para regresar dáse media volta e avanza recollendo a pedra ó chegar ó lugar no que está.

Despois, lanza a pedra ó segundo cadro e repite o proceso. Se falla nalgún momento por non lanzar a pedra ó lugar indicado ou por pisar mal, volve empezar.

Ao completar o percorrido, marcará un cadro no que os demais xogadores e xogadoras non poderán pisar. Só poderá facelo el ou ela.

O número de xogadores é ilimitado.

## A buxaina

O trompo, perinola ou buxaina é case tan antigo como a humanidade. Atópanse versións de arxila de fai 4.000 anos de antigüidade nas beiras do río Éufrates. Ademais, mencionábase na literatura clásica como na obra "La Eneida" do siglo I a. C. de Virgilio.

O xogo dos trompos consiste na manipulación dunha buxaina, un obxecto con forma de pera fabricado xeralmente de madeira. Enrólase con unha corda ó redor do seu corpo e lánzase ó chan cun movemento do brazo e do pulso para facelo xirar.

## A billarda

Coñecido tamén como Estornela, para xogar precísanse dous paus redondos, de 2 cm. de grosor: o palán (de 30 a 40 cm. de longo) e unha billarda ou billa (de 15 cm., aguzado nos extremos). O espazo no que se desenvolve normalmente debe ser un terreo extenso, chan, sen obstáculos.

O termo billarda vén do francés 'bilard' (bastón de xogar). A súa orixe remóntase á Idade Media, estando documentado no Libro de Apolonio (Mester de Clerecía) e nas Cantigas de Santa María de Alfonso X, ambas obras do século XIII.

## Os zancos

Tamén coñecido cos nomes de “andas” ou “trécolas”, son dous paus feitos en madeira non moi branda e que teñen uns topes onde se pousan os pés. A altura dos zancos debe exceder os ombros das persoas que xogan, unha vez subidas enriba deles.

É un xogo que axuda a ir adquirindo o sentido do equilibrio. Na súa orixe empregábanse para pasar os regatos ou as zonas enchoupadas. Normalmente xógase en terreos amplos, nos que haberá que atravesar un percorrido previamente indicado.

## Bolos celtas

Segundo as antigas lendas este xogo era utilizado como adestramento para a guerra ou a caza xa que se perfeccionaba a potencia muscular nos brazos.

O obxectivo do xogo é lanzar a bóla contra os bolos para derrubalos e ao mesmo tempo facer que a bóla e o maior número posible de bolos exceden a liña de tanteo. Para puntuar, a bóla sempre deberá exceder a liña de 10. Lánzase a pé parado desde a zona de lanzamento, caendo diante desta unha vez soltada a bóla. Cada bolo que pase a liña de tanteo valerá 10 tantos e o resto dos bolos caídos valerán un tanto cada un.

## Balón prisioneiro (brilé)

O balón prisioneiro ten a súa orixe como un xogo de guerra africano. O xogo variaba de tribo en tribo, pero o habitual era xogar usando pedras, para adestrar ós mozos nas artes bélicas.
O xogo consiste en lanzar o balón ós xogadores/as do equipo contrario para eliminalos e entrar no seu cemiterio. Soamente son eliminados se se golpea ó xogador contrario sen que o balón bote previamente. Os xogadores/as que están no seu campo como os que están no cemiterio poden eliminar ós do equipo contrario.
O campo de xogo é rectangular, con medidas que poden variar, e dividido pola metade cunha raia trazada no chan que separa o terreo de cada equipo. Ningún xogador/a pode traspasar esa raia divisoria e pode xogarse en calquera tipo de terreo.

# A xogar!

Agora é o momento de poñer en práctica diferentes xogos tradicionais da cultura galega.

Experimentade e descubride cales che gustan máis e en cales sodes máis hábiles.

Licenciado baixo a Licenza Creative Commons Atribución Non-comercial Compartir igual 4.0

Creado con eXeLearning (Ventana nueva)