Ulises ardía en desexos de volver ver a súa esposa e a súa terra natal, Ítaca, despois de dez anos de ausencia. El era o rei duns terreos baldíos e dun país pobre en comparación das fértiles chairas de Asia que estaba a deixar atrás, ou dos ricos reinos nos cales fixo escala durante o seu retorno; e non obstante, onde queira que chegaba, os seus ollos eran incapaces de atopar unha terra que lle parecese a metade de doce ou de desexable que o chan do seu país.
Esta morriña levouno a rexeitar a oferta da deusa Calipso de que quedase e compartise con ela a súa inmortalidade naquela deliciosa illa que habitaba, e ese mesmo anhelo deulle as forzas suficientes para escapar dos meigallos de Circe, a filla do Sol.
Ao partir de Troia, ventos adversos botaron a Ulises e a súa
flotilla sobre a costa dos cícones, un pobo hostil aos gregos. Ulises ordenou o desembarco das súas forzas, asediou a cidade principal, Ísmaro, e tomou posesión dela conseguindo moitos despoxos e dando morte a boa parte dos seus habitantes. Pero aquela vitoria resultou nefasta para Ulises, xa que os seus soldados, eufóricos co botín e a abundancia de provisións que atoparon no lugar, déronse a comer e a beber e esqueceu a súa seguridade, dando tempo a que os cícones que habitaban aquela costa reunisen aos seus amigos e aliados do interior e conformasen un prodixioso continxente que se abalanzou sobre os gregos mentres eles con gran neglixencia se entregaban ao festexo. Os atacantes deron morte a grande cantidade de gregos e recuperaron o botín. Os gregos, desalentados e reducidos en número, fuxiron en penosa retirada cara aos seus barcos.
Fixéronse ao mar aflixidos pola dura derrota, pero en algo confortados ao pensar que non foran destruídos por completo malia a espantosa desvantaxe en que se atoparon. Ao pouco tempo abateuse sobre eles unha tempestade espantosa que durante dúas noites e dous días os zarandeou sen clemencia; ao terceiro día o clima amainou e tiveron a esperanza de que un vento favorable os levase de volta a Ítaca, pero ao chegar ao cabo de Malea, levantouse de súpeto un furioso vento do norte que os desviou do seu rumbo e empurrounos en dirección de Citera. Durante nove longos días, ventos contrarios empeñáronse en conducir aos navegantes en dirección oposta ao punto ao que se dirixían; o décimo día chegaron a unha costa na que habitaba unha raza de homes que se alimentaban dun froito chamado "loto".
Ulises enviou a tres dos seus homes a terra para que trouxesen auga potable, e no seu camiño estes homes topáronse con habitantes do lugar, os que lles deron a probar o froito que era o seu único alimento, non con mala intención cara a eles, pero a final de contas resultou pernicioso pois ao comer o froito resultoulles tan doce e embriagador que nun minuto esqueceron calquera pensamento da súa patria, ou dos seus compañeiros de viaxe, ou mesmo de regresar aos barcos para dar noticia da clase de habitantes que poboaba o sitio. O único que querían era quedar alí e vivir entre a xente do lugar e comer por sempre ese precioso alimento. Ulises enviou entón outros homes a buscalos e a traelos pola forza; os tres exploradores resistíronse e choraron, e non cambiarían aquel alimento nin polo mesmo ceo, ata tal punto os enmeigara aquel froito sedutor.
En vista diso Ulises deu orde de que os atasen de pés e mans aos bancos dos remeiros, e de que partisen coa maior rapidez posible daquela costa, para impedir que outros tripulantes puidesen probar a flor do loto, que fai esquecer penas, deberes e ata a nostalxia da patria de orixe.
Despois de bordear durante toda aquela noite costas descoñecidas e remotas, ao amañecer chegaron os navegantes á terra na que habitan os ciclopes, unha especie de pastores xigantescos que non sementan nin aran as súas fértiles terras, que non obstante lles ofrecían ricas colleitas de trigo e cebada e uvas. Os ciclopes non teñen nin pan nin viño, non coñecen a arte de cultivar a terra nin se preocupan por coñecelo, xa que cada quen vive pola súa conta, sen lei nin goberno nin nada parecido a un estado ou a un reino.
Vivían en cavernas situadas nas abas das súas montañas escarpadas; a casa de cada home era gobernada polo seu propio capricho, ou non era gobernada en absoluto; as súas esposas e fillos comportábanse tan sen lei como eles mesmos, ningún coidaba dos outros, senón que cada quen actuaba como a el ou ela mellor lle parecese. Os ciclopes non teñen barcos nin botes, nin artífices para fabricalos, nin comercio nin intercambio de produtos; tampouco desexan visitar outras costas, e non obstante contan con lugares convenientes para gorecer as naves e para embarcar mercadorías.
Aquí baixou Ulises a terra con doce dos seus tripulantes para explorar que clase de homes vivían alí, se eran hospitalarios e amigables cos estranxeiros, ou pola contra de todo salvaxes e feroces xa que ata o momento non puxeran ollos
en ningún habitante.
O primeiro sinal de vida que acharon foi unha cova dun xigante moi bastamente fabricada dun tamaño que presaxiaba as vastas dimensións do seu dono; os piares que sostiñan aquela gorida eran os madeiros de enormes carballos ou piñeiros no estado natural da árbore, e todo na construción mostraba máis indicios de forza que de habilidade en quenquera a construíse. Ao entrar na cova, Ulises contemplou asombrado os artefactos primitivos e a estrutura desprovista do menor sentido artístico, e sentiu gran curiosidade por coñecer o inquilino dun recinto tan extravagante. Supoñendo que os obsequios serían de maior proveito que a forza para espertar cortesía nunha criatura como a que intuía que habitaba aquel lugar, Ulises resolveu agradecer a súa hospitalidade cun obsequio de viño grego,
do cal tiña almacenados doce odres dun excelente e vigoroso licor.
Levando consigo unha xerra de pel de cabra chea deste precioso viño, internáronse nas revoltas da cova. Alí compracéronse un día enteiro observando a cociña do xigante, onde se atopaba esparexida de calquera xeito a carne das ovellas e as cabras; a súa granxa leiteira, co leite das cabras almacenado en bebedoiros e baldes; e os seus currais, onde gardaba os seus animais vivos, con excepción daqueles que levaba con el a pastar cando saía polas mañás.
Mentres Ulises e os seus homes se deleitaban á vista destas curiosidades, de súpeto quedaron enxordecidos os seus oídos cun estrondo como o da caída dunha casa. Era o dono da caverna, que estivera fóra todo o día dando de comer ao seu rabaño nas montañas, como era o seu costume, e que
agora ao atardecer levábaos consigo de regreso á casa. Ao chegar á entrada, o ciclope botara ao chan un enorme feixe de leña, causando o pavoroso estrépito que escoitaran. Á vista de tan desapracible monstro, os gregos correran a esconderse nos cantos máis apartados da cova.
Era Polifemo, o máis enorme e máis salvaxe dos ciclopes, que se xactaba de ser o fillo de Neptuno.
Parecía máis un acantilado que un home, e a súa brutal corpulencia atopaba equivalente nunha mente igual de bruta. Fixo pasar ao interior da caverna ás enormes ovellas e cabras do seu rabaño, as criaturas que lle daban o leite, deixando fóra os carneiros e machos cabrún. Logo, agarrando unha pena tan pesada que non poderían arrastrar vinte bois, deslizouna ata a boca da caverna tapándoa por
completo. Sentou entón a muxir as súas ovellas e cabras, e cando rematou o seu labor acendeu o fogón; e ao pasear o seu descomunal ollo arredor da cova (porque os ciclopes teñen un só ollo que está situado en todo o medio da fronte), á luz tenue da lapa alcanzou a distinguir a presenza de Ulises e os seus homes.
-Quen sodes, estranxeiros? Mercadores ou piratas? -berrou cunha voz tan retumbante e abraiante que os deixou sen folgos algún para responder.
Só o prudente Ulises reuniu o ánimo para contestar, e explicoulle que non viñan por pillaxe nin por comercio, senón que eran gregos que extraviaran o rumbo ao seu regreso de Troia, famosa cidade que o grego Agamenón, renomeado fillo de Atreo, saqueara e reducira a entullos;
non obstante agora prostrábanse humildemente aos seus pés, á vista dun ser ao que recoñecían como moito máis poderoso que eles e pregábanlle que lles concedese a hospitalidade pola graza de Zeus, o deus omnipotente que se vinga de todo aquel que maltrata os viaxeiros e resente ferozmente calquera dano que se lles cause.
-Que imbécil! -dixo o ciclope-, vir dende tan lonxe a predicar ante min o temor dos deuses. A nós os ciclopes tennos sen coidado voso Zeus aleitado por unha cabra, segundo conta a fábula, e non nos importa ningunha das vosas deidades. Somos máis poderosos ca eles, e estamos dispostos a desafiar en batalla ao propio Zeus, por máis que ti e todos os teus conxéneres da terra unisen forzas con el.
Dito isto, o ciclope ordenoulles que lle dixesen onde estaba o barco no que chegaran e se tiñan outros compañeiros. Pero Ulises, coa súa proverbial astucia, respondeu que non tiñan ningún barco nin compañeiros, senón que eran uns desventurados aos que o mar destruíra as naves, botándoas contra as rochas da costa, e solo eles salváranse do naufraxio.
O monstro non respondeu palabra, pero collendo dous dos gregos máis próximos como se fosen nenos, golpeou as súas cabezas contra o chan, e, por máis terrible que sexa relatalo, arrancoulles as extremidades, e enguliunos enteiros alí mesmo, aínda quentes e palpitantes coma se fose unha veloz merenda de leóns. Ao rematar lambeu con gusto o sangue das súas vítimas, posto que os ciclopes son devoradores de homes, e consideran a carne humana un
manxar moi superior á carne de cabra ou a de año; se ben a causa de o seu aborrecible comportamento poucos homes se aproximan a aquelas costas, con excepción dalgúns viaxeiros demorados, e moi de cando en vez un mariñeiro náufrago.
Á vista dunha escena tan horripilante, Ulises e os seus homes parecían alporizados.
O ciclope ao rematar a súa bárbara cea deixou deslizar unhas gotas de leite de cabra pola súa gorxa, recostou no chan e quedou profundamente durmido entre as súas cabras. Ao punto Ulises desenvaiñou a súa espada, e tivo a tentación de incrustala con todas as súas forzas no ventre do monstro durmido, pero nese momento pensamentos máis sensatos disuadírono, pois sen a axuda do monstro todos morrerían, xa que solo Polifemo era capaz de apartar aquela rocha
enorme que colocara para taponar a entrada. De modo que se viron obrigados a pasar a noite enteira sumidos no temor.
Ao amañecer espertou o ciclope, acendeu o lume, botou man a outros dous desventurados prisioneiros e comeunos para almorzar. Logo muxiu as súas cabras como de costume, e apartando a enorme rocha coa mesma facilidade con que un home calquera abre ou pecha a porta dunha cerca, deixou saír ao seu rabaño, e foino guiando con asubíos en dirección das montañas, deixando encerrados os gregos na súa caverna.
Pero Ulises da fortaleza da cal e astucia o ciclope parecía non ter o máis mínimo indicio, ao quedar a soas cos seus tripulantes que o ciclope non devorara, deu proba manifesta de ata qué punto a sabedoría dun home pode avantaxar á
forza bruta. De entre a madeira que o ciclope tiña amoreada para facer lume, elixiu un madeiro tan alto como o mastro dunha nave, afiou un dos seus extremos ata moldear unha longa punta que endureceu ao lume. Deseguido seleccionou catro homes, instruíunos no que debían facer con este madeiro e asegurouse de que coñecesen á perfección a parte que lle correspondía facer a cada un.
Ao anoitecer chegou o ciclope co seu gando, e quixo o destino, xa fose pola súa propia veleidade, ou porque a mente do monstro foi obnubilada polos deuses no seu propio detrimento, que esta vez en contra do seu costume conduciu cara ao curral aos machos do seu rabaño xunto coas femias.
Logo de taponar a cova coa rocha, procedeu á súa espantosa
cea. Cando xa se había chimpado dous gregos máis, Ulises reuniu a forza necesaria para levar a cabo o seu proxecto e tomando unha cunca de viño grego, pediulle ao ciclope que o bebese.
-Ciclope -díxolle-, acepta unha cunca de viño da man do teu hóspede, podería serche benéfico para dixerir a carne humana que devoraches, e así poderás apreciar tamén o saboroso licor que contiña o noso barco antes de afundirse. O único que che pido en recompensa, se é que resulta do teu agrado, é que nos deixes marchar sans e salvos.
En verdade vas ter poucos visitantes se segues con este costume de comer os convidados.
-Nese caso- dixo o Ciclope-, esta é a amabilidade que che quería mostrar, amigo Nadie: primeiro comerei a todos os teus compañeiros e a ti deixareite de último.
A duras penas rematara de manifestar a expresión da súa salvaxe amabilidade, cando os efluvios do potente viño o dobregaron e caeu en terra durmido nun profundo sono.
Viu Ulises que chegara a súa hora, e mentres o monstro xacía inerte alentou os seus homes a actuar; estes colocaron o extremo afiado do madeiro no lume ata poñelo ao vermello vivo, e algún deus concedeulles valor máis alá do que adoitaban exhibir, pois manexando o madeiro con gran dificultade lograron cravar a súa parte afiada xusto no ollo do caníbal ebrio; e Ulises axudounos con todas as súas forzas a afundilo máis e máis profundamente, con grande esforzo,
coma se fose un trade xigantesco, ata que o os condutos oculares se agretaron, e o ollo asubiaba, como asubía o ferro quente cando se somerxe na auga.
Ao espertar, o monstro empezou a dar bramidos de dor, con alaridos tan estridentes que a caverna enteira resoaba como sacudida polos tronos. Ulises e os seus homes saíron fuxindo e dispersáronse polos cantos máis apartados. O ciclope arrancouse do ollo o madeiro candente e toleado empezou a botalo dun lado a outro da caverna. Logo chamou con berros formidables os seus irmáns, os outros ciclopes, que tamén habitaban en covas nas abas dos outeiros; ao escoitar os terribles bramidos, acudiron apresurados, preguntando aos berros: Que lle pasa a Polifemo? E que motivo tivera para soltar aqueles tremendos alaridos en medio da noite interrompendo o seu sono? Aquel pavor fora provocado por
un mortal? A forza ou a argucia asestaríanlle un golpe letal?
Dende a cova, Polifemo respondeulles que Nadie o mancara que Nadie lle dera morte que Nadie se atopaba con el no interior da cova. Ao escoitar aquilo, responderon os outros ciclopes: "Se Nadie che fixo dano, e Nadie está contigo, entón estás só, e o mal que che aflixe foi enviado dende o Ceo ante o cal ningún de nós pode resistir nin axudar". De modo que se foron e o abandonaron á súa sorte persuadidos de que a Polifemo o afectaba algunha enfermidade. O ciclope, cego e a punto de perder a razón pola dor que o traspasaba, ía dun lado a outro berrando na escuridade en busca da porta, e cando a atopou, apartou a rocha e sentou no limiar. Estaba a amencer e xa os animais saían a pastar; a medida que saían, o ciclope palpábaos un por un para asegurarse que ningún de prisioneiros puidese evadirse
xunto coas reses.
Pero Ulises, despois de darlle voltas a súa mente a todas as maneiras que se lle ocorrían para escapar do monstro (e tendo en conta que a vida de todos os navegantes que sobreviviran dependía do éxito do seu plan), a final de contas urdiu o seguinte estrataxema: usando as tiras de vimbio do colchón sobre o cal habitualmente durmía o ciclope, atou entre si aos carneiros máis corpulentos e de maior pelo en filas da tres, e debaixo do ventre do carneiro do medio amarraba cada un dos seus compañeiros, e no trío final de carneiros atouse a si mesmo, agarrándose con ambas as dúas mans e con toda a súa forza ás rizadas las do ventre do carneiro máis alto e forte de todos.
De súpeto os animais empezaron a saír velozmente; os
machos ían adiante e as femias, que non foran muxidas, quedaban dentro beando e reclamando en van que o seu pastor se ocupase de liberar os ubres cheos, tarefa imposible pois moito maior era a dor do monstro pola perda da visión.
Mentres pasaban os machos pola porta da caverna, Polifemo palpaba os seus peludos e encrespados lombos, sen que lle pasase pola cabeza por un instante que levaban os seus inimigos baixo o ventre.
Foi así como seguiron pasando, un por un, ata o último dos carneiros, que viña cargado polo peso da súa la abundante e o peso de Ulises. Polifemo detívoo un momento, percorreu o seu pelo, nun momento dado colocando a súa man sobre o cabelo de Ulises sen ter idea do que era, e reprendeu ao
animal por ser o último, falándolle coma se puidese entendelo e preguntándolle se non desexaría que o seu amo recuperase o ollo que aquel abominable Nadie coa súa estaca sacara despois de derrubalo valéndose do viño. O monstro pediulle ao carneiro que lle revelase en que canto da cova se ocultaba o seu inimigo, a quen coas súas propias mans quería extirpalo os miolos e dispersalos polo chan, e así aliviar un pouco o seu corazón que ardía pola abafadora sede de vinganza. Despois dun anaco de tan insensata conversación, Polifemo deixou que o carneiro seguise o seu camiño.
Cando Ulises se viu libre, soltouse das súas amarras e axudou a desatar os seus amigos. Dirixíronse entón aos barcos levando consigo estes carneiros que tanto os axudaran. Os outros navegantes recibíronos con bágoas nos ollos, como a
homes escapados das poutas da morte. Sacaron os remos e despregaron as candeas, e cando se afastaran da costa a distancia suficiente para que a duras penas chegasen as voces, Ulises vociferou con todas as súas forzas: -Ciclope non deberías abusar tanto da túa monstruosa forza como para devorar os teus convidados. Valéndose da miña man, Zeus enviouche o teu merecido castigo por o teu inhumano e salvaxe proceder.
Ao escoitar isto, o ciclope púxose terriblemente furioso, saíu da cova, e na súa ira arrancou un fragmento de rocha e lanzouno con furia cega en dirección dos barcos. O proxectil estivo a punto de dar de cheo no barco en que navegaba Ulises, e ao caer á auga produciu un ondada tan feroz que empurrou a embarcación cara á praia.
-Ciclope -dixo Ulises-, se alguén che pregunta quen che causou tan horrorosa desfeita, dilles que foi Ulises, fillo de Laertes e rei de Ítaca, a quen chaman o devastador de cidades.
Logo comezaron a navegar a todo trapo, sucando veloces as augas baixo o impulso dun vento de vendaval; os navegantes ían taciturnos ao pensar en todas as perdas sufridas, pero tamén xubilosos de escapar con vida. Pasado un tempo chegaron á illa na que reinaba Eolo, o deus dos ventos.
En aquel sitio Ulises e os seus homes foron recibidos moi hospitalariamente polo monarca, quen lles presentou aos seus doce fillos que gobernaban os doce ventos. Eolo atendeunos e agasallou durante todo un mes e ao final do mes despediunos con moitos obsequios, e a Ulises
entregoulle no momento da partida un grande bocoi de coiro de boi no que estaban encerrados todos os ventos, agás o vento do Oeste, que quedou fóra, para que soprase sobre o seu barco e docemente os levase de regreso a Ítaca. Ulises colgou o bocoi do mastro do seu barco, atado por unha brillante banda de prata moi firmemente cinguida para que non puidese escapar nin un sopro. Os seus compañeiros de viaxe non coñecían o seu contido, pero sospeitaron que o monarca lle dera algúns tesouros de ouro ou prata.
Nove días navegaron apracible, en ás do vento do Oeste, e ao décimo aproximáronse tanto á costa, que podían discernir as luces acendidas nas beiras do seu país natal,... pero, para o seu infortunio, vencido pola fatiga de vixiar, Ulises quedou durmido. Os mariñeiros aproveitaron a oportunidade e un deles díxolles os demais: "Saborosa a vida
deste líder noso; onde queira que vaia non lle faltan os regalos, mentres que nós marchamos todas as veces coas mans baleiras; e mirade o que o rei Eolo lle obsequiou, este bocoi repleto sen dúbida de ouro e prata". Tales palabras foron suficientes para que aqueles miserables cobizosos pasasen á acción; tan veloces como o pensamento desataron a bolsa, pero en vez de ouro precipitáronse fóra con descomunal fragor todos os ventos.
Co escándalo Ulises espertou sobresaltado e comprendeu o erro cometido polos mariñeiros, pero xa era demasiado tarde, pois impulsado por todos os ventos o barco se afastaba de Ítaca e se dirixía á illa de Eolo, de onde partiran, desfacendo nunha hora o que con gran labor e coidado cubriran en nove días de navegación...
E pensar que xa tiveran á vista o fogar! Ao contemplar a catástrofe acontecida, cheo de estupor e a furia, Ulises sentiu a tentación de lanzarse pola borda e afundirse no mar, tan grande era a súa amarga decepción. Finalmente, sorprendido pola vergoña foi a esconderse baixo os zapóns.
Cando foron dicirlle que de novo arribaran á baía do rei Eolo, foi case imposible persuadilo de que debería ir el mesmo ou enviar un mensaxeiro para pedir ao monarca que os socorrese por segunda vez; ata tal punto pesaba sobre el a deshonra de desaproveitar a axuda real (por máis que fora un delito cometido polos seus tripulantes e non por el mesmo). Cando por fin dirixiu os seus pasos cara ao pazo do rei acompañado por un heraldo e atopou o monarca sentado no seu trono, no medio dun festín cos seus fillos, Ulises non se quixo unir ao festexo, e coma se fose un ser indigno de
de estar na súa presenza sentou a esperar no limiar.
O cólera apoderouse de Eolo ao ver a Ulises regresar de tal xeito, e ao punto reprendeuno: - Ulises, que che trae de volta? Tan pronto te cansaches do teu país? Ou acaso non che agradou o noso obsequio? Pensamos que che deramos un pasaporte digno dun rei.
Ulises respondeu: -Os meus homes xogáronme unha perversa falcatruada; fixérono mentres eu durmía.
- Miserable! -increpouno Eolo-. Canto antes te afasta das nosas costas: non nos convén a proximidade de homes a quen os deuses odian e que han de perecer.
Fixéronse ao mar, pero con esperanzas moi diferentes que cando partiran do mesmo porto a vez anterior levando todos os ventos confinados, e co vento do oeste empurrándoos coma se fose un suave murmurio de brisa en dirección de Ítaca. Atopábanse agora a mercede de calquera vento que quixese soprar sobre eles e caían na desesperanza de non volver xamais a ver o fogar nativo. Os cobizosos mariñeiros quedaran curados da súa avidez de ouro, e nin sequera o tocarían se se lles colocase aos seus pés en grandes montóns.
As viaxes de Ulises - Charles Lamb (Adaptación)