A época das grandes tensións internacionais (1890 - 1945)

- A época das grandes tensións internacionais (1890 - 1945)
- 1 - Descrición da unidade didáctica
- 2 - Secuencia de contidos e actividades
  - 2.1 - Situación internacional entre 1890 e 1945
    - 2.1.1 - O imperialismo
    - 2.1.2 - A Primeira Guerra Mundial (1914-1918)
    - 2.1.3 - A Revolución Rusa
    - 2.1.4 - O período de entre guerras (1919-1939)
    - 2.1.5 - As revolucións científica, tecnolóxica e artística
    - 2.1.6 - A II Guerra Mundial (1939-1945)
  - 2.2 - España no século XX
    - 2.2.1 - O reinado de Afonso XIII (1902-1931)
    - 2.2.2 - A II República e a Guerra Civil (1931-1939)
    - 2.2.3 - O réxime franquista (1939-1975)
  - 2.3 - Galicia desde 1970 ata 1975
    - 2.3.1- A poboación
    - 2.3.2- A sociedade
    - 2.3.3 - A economía
    - 2.3.4 - O nacionalismo ata a fin da Guerra Civil.
- 3. - Exercicios de autoavaliación
- 4. Solucións.
  - 4.1. - Solución as actividades propostas.
  - 4.1 - Solucións autoavaliación
- 5. - Glosario
- 6. - Recursos

« Anterior | Seguinte »

# 2.1.2 - A Primeira Guerra Mundial (1914-1918)

## Situación política de Europa no cambio de século

O primeiro ministro alemán Bismarck, segundo rematou a unificación alemá, ideou unha política de bloques ou alianzas para Europa, na base da existencia de só dúas potencias: Alemaña no continente e Gran Bretaña como potencia colonial. Para lograr este fin cumpría illar a Francia e a Rusia, para o que constituíu en 1882 a Tripla Alianza. Por outra banda, en 1907 constituíuse a Tripla Entente.

As súas Maxestades o emperador de Austria, o emperador de Alemaña e o rei de Italia acordaron a sinatura dun tratado (…). Art. 3. Se unha ou dúas das Altas Partes contratantes, sen provocación directa pola súa parte, chegasen a ser atacadas e a atoparse metidas nunha guerra con dúas ou máis grandes potencias non asinantes do presente tratado, o caso afectará simultaneamente a todas as Altas Partes contratantes.
Feito en Viena o 20 de maio de 1882 [adaptación]

Como é doado de ver, Europa quedou dividida politicamente en dous bandos con intereses contrapostos. Así, todas estas potencias viron que unha guerra entre elas era inevitable e comezaron unha carreira de armamento, nun período coñecido como paz armada.

No ano 1914, prodúcese o enfrontamento entre as potencias centrais (Alemaña e o Imperio Austrohúngaro), ás que se lles uniron ademais Bulgaria e Turquía, e as potencias aliadas, que eran as da Tripla Entente mais Bélxica, Serbia, Italia, Romanía, Grecia, Portugal e Xapón.

## Causas da guerra

- Tensión existente entre os dous bloques de alianzas.

Cómpre habituar a pensar ao pobo alemán que unha guerra ofensiva da nosa parte é unha necesidade para combater as provocacións do adversario.
H. von Moltke (xefe do estado maior alemán). Marzo de 1913

- Desexo de desquite de Francia sobre Alemaña pola derrota sufrida ante Prusia en 1870, na que perdera Alsacia e Lorena.
- Disputa entre Alemaña e Francia por territorios coloniais en Marrocos.
- Forte competencia entre as potencias imperialistas para poder colocar na exportación os excedentes de produción.
- Propagación entre as poboacións dun nacionalismo mesturado con xenofobia.
- Crise dos Balcáns. Esta rexión foi e segue a ser unha fonte de conflitos. O territorio, poboado por moitas nacionalidades (serbios, croatas, bosníacos, eslovenos, albaneses, macedonios e montenegrinos), estaba repartido entre tres imperios: ruso, turco e austríaco. Só Serbia era independente desde 1878, e tiña inimizade con Austria.

En 1909, Austria anexionouse Bosnia-Herzegovina, co que quedou Serbia rodeada; en 1913, Serbia apoderouse de Albania e Tracia, que pertencían ao Imperio Turco, humillando así a Austria.

- Por outra banda, o imperialismo ruso buscaba unha saída ao mar Mediterráneo a través dos Balcáns, onde se enfrontaba cos intereses territoriais de Austria. Rusia apoiaba a Serbia na súa pretensión de constituír un grande estado que reunise a todos os serbios, dos que sete millóns estaban aínda baixo o dominio do Imperio Austríaco.
- O asasinato do herdeiro ao trono de Austria, o arquiduque Francisco Fernando, en Saraxevo (Bosnia), o 28 de xuño de 1914, foi o detonante do conflito, pois Austria declaroulle a guerra a Serbia, ao acusala do asasinato. Rusia, que desexaba rematar co dominio austríaco nos Balcáns, apoiou a Serbia e declaroulles a guerra a Alemaña e Austria. Alemaña decláralles a guerra a Rusia e a Francia. Gran Bretaña entrou no conflito cando Alemaña invadiu Bélxica.

## Características

É a primeira vez na Historia que se enfrontan ao mesmo tempo as principais potencias do mundo durante tanto tempo e nun espazo xeográfico tan amplo.

Para atender ás necesidades do conflito, os gobernos víronse forzados a intervir na economía, rompendo co dogma liberal de non intervención estatal en asuntos económicos. As necesidades de recrutamento favoreceron a incorporación da muller a traballos que ata ese momento se consideraban exclusivos dos homes.

Loitouse en dúas frontes. Na fronte occidental tivo lugar unha durísima guerra de trincheiras.

Ao longo de toda a fronte xacen, desde setembro de 1915, os soldados varridos polas metralladoras, tendidos cara á terra. Unha noite, Jacques viu saír as ratas fuxindo de debaixo dos seus capotes, enormes ratas engordadas con carne humana.
Testemuño de Raymond Naegelen

Os avances da ciencia e da técnica aplicados á guerra deron lugar a unha serie de armas novas, que fixeron deste enfrontamento o máis mortífero e sanguento dos coñecidos pola humanidade: metralladoras, avións, lanzachamas, gases asfixiantes, tanques, etc.

## Desenlace

En 1917 producíronse dous feitos que determinaron o desenlace da guerra: a declaración de guerra a Alemaña por parte dos Estados Unidos e a retirada de Rusia do conflito.

Os Estados Unidos proporcionáronlles aos aliados diñeiro, armas e soldados. Alemaña non puido resistir e en novembro de 1918 rendeuse.

## Consecuencias

- Dez millóns de mortos (unha media diaria de 5.509) e 20 millóns de feridos. A economía europea totalmente destruída. Reconversión da industria de guerra nunha industria de paz.
- Desmobilización dos soldados, o que provocou un aumento do paro. Subida dos prezos e caída dos salarios. Devolución dos préstamos que as potencias aliadas recibiran dos Estados Unidos. A crenza na superioridade moral de Europa desapareceu para sempre.
- No positivo, a incorporación das mulleres a traballos antes de homes deulles un pulo aos movementos feministas e sufraxistas, que reclamaban a igualdade de dereitos.
- Ao remate da guerra, Europa quedou moi debilitada. Aínda que Gran Bretaña e Francia posuían un enorme imperio colonial, os Estados Unidos van constituírse na primeira potencia mundial ata a actualidade.

## Os tratados de paz

Os países vencedores reuníronse en 1919 para subscribiren os tratados definitivos de paz, baseados no programa para o restablecemento da paz proposto polo presidente Wilson, dos Estados Unidos, coñecido como Os catorce puntos.

Polo tratado de Versalles, Alemaña foi declarada responsable do conflito, tivo que reducir o seu exército e pagar fortes sancións económicas aos países vencedores, perdeu as colonias e os territorios en Europa (devolveu Alsacia e Lorena a Francia) e prohibíuselle unirse con Austria no futuro.

Art. 23. Os gobernos aliados declaran e Alemaña recoñece que ela e os seus aliados son responsables de todas as perdas e de todos os danos sufridos polos gobernos aliados como consecuencia da guerra. Art. 232. Os gobernos aliados esixen que sexan reparados todos os danos causados á poboación civil e aos seus bens. Unha Comisión interaliada fixará o importe total das indemnizacións.
Tratado de Versalles. Xuño de 1919

O mapa de Europa vaise remodelar seguindo o principio das nacionalidades propugnado polo presidente Wilson: a cada nacionalidade, o seu Estado. O Imperio Austrohúngaro desapareceu. Como era un estado multinacional, xurdiron del catro novos estados: Austria, Hungría, Checoslovaquia e Iugoslavia (que seguía a ser un estado multinacional). O Imperio Turco tamén viu reducida a súa extensión a favor de Grecia. De Rusia independizáronse Finlandia, Estonia, Letonia, Lituania e Polonia.

## A Sociedade de Nacións

Visto o nivel de destrución e as tráxicas consecuencias dunha guerra tan extensa e cun armamento tan moderno, en 1920 creouse esta institución. Estaba formada polos principais países, e tiña por finalidade resolver mediante o diálogo os futuros conflitos que puideran xurdir entre os Estados, sen teren que chegar á guerra.

Art. 10. Os membros da Sociedade comprométense a respectar e a manter a integridade territorial e a independencia política actual de todos os membros da Sociedade contra calquera agresión exterior (…). Art. 11. Declárase expresamente que toda guerra ou ameaza de guerra interesa á Sociedade enteira, que deberá tomar as medidas necesarias para garantir eficazmente a paz das nacións.
Pacto das Nacións Unidas

A ausencia dos Estados Unidos e da URSS na Sociedade de Nacións condicionou o seu escaso éxito: non foi quen de evitar, 19 anos máis tarde, outra guerra moito máis destrutiva que esta.

Actividades propostas

S4. Relacione os países da lista seguinte cun destes tres grupos: Tripla Alianza, Tripla Entente e países neutrais.

Italia, | JXUwMDBjJXUwMDI2JXUwMDFiJXUwMDE5JXUwMDFjJXUwMDBkJXUwMDQxJXUwMDYxJXUwMDJkJXUw MDA1JXUwMDA4JXUwMDBmJXUwMDE0JXUwMDFi | Alemaña | JXUwMDBjJXUwMDI2JXUwMDFiJXUwMDE5JXUwMDFjJXUwMDBkJXUwMDQxJXUwMDYxJXUwMDJkJXUw MDA1JXUwMDA4JXUwMDBmJXUwMDE0JXUwMDFi
Francia, | JXUwMDBjJXUwMDI2JXUwMDFiJXUwMDE5JXUwMDFjJXUwMDBkJXUwMDQxJXUwMDY1JXUwMDJiJXUw MDFhJXUwMDExJXUwMDBiJXUwMDFhJXUwMDEx | Austria-Hungría | JXUwMDBjJXUwMDI2JXUwMDFiJXUwMDE5JXUwMDFjJXUwMDBkJXUwMDQxJXUwMDYxJXUwMDJkJXUw MDA1JXUwMDA4JXUwMDBmJXUwMDE0JXUwMDFi
Rusia, | JXUwMDBjJXUwMDI2JXUwMDFiJXUwMDE5JXUwMDFjJXUwMDBkJXUwMDQxJXUwMDY1JXUwMDJiJXUw MDFhJXUwMDExJXUwMDBiJXUwMDFhJXUwMDEx | Xapón | JXUwMDBjJXUwMDI2JXUwMDFiJXUwMDE5JXUwMDFjJXUwMDBkJXUwMDQxJXUwMDY1JXUwMDJiJXUw MDFhJXUwMDExJXUwMDBiJXUwMDFhJXUwMDEx
Dinamarca | JXUwMDI4JXUwMDExJXUwMDhjJXUwMDllJXUwMDE2JXUwMDE2JXUwMDUzJXUwMDRlJXUwMDBiJXUw MDEwJXUwMDAxJXUwMDA2JXUwMDEzJXUwMDA4JXUwMDFh | Turquía. | JXUwMDBjJXUwMDI2JXUwMDFiJXUwMDE5JXUwMDFjJXUwMDBkJXUwMDQxJXUwMDYxJXUwMDJkJXUw MDA1JXUwMDA4JXUwMDBmJXUwMDE0JXUwMDFi
España | JXUwMDI4JXUwMDExJXUwMDhjJXUwMDllJXUwMDE2JXUwMDE2JXUwMDUzJXUwMDRlJXUwMDBiJXUw MDEwJXUwMDAxJXUwMDA2JXUwMDEzJXUwMDA4JXUwMDFh | Reino Unido | JXUwMDBjJXUwMDI2JXUwMDFiJXUwMDE5JXUwMDFjJXUwMDBkJXUwMDQxJXUwMDY1JXUwMDJiJXUw MDFhJXUwMDExJXUwMDBiJXUwMDFhJXUwMDEx

Explique tamén por que antes de estalar a guerra as potencias xa se viñan preparando para ela.

Italia, | Tripla Alianza | Alemaña | Tripla Alianza
Francia, | Tripla Entente | Austria-Hungría | Tripla Alianza
Rusia, | Tripla Entente | Xapón | Tripla Entente
Dinamarca | países neutrais | Turquía. | Tripla Alianza
España | países neutrais | Reino Unido | Tripla Entente

- Porque se vía que nunha Europa dividida en dous bandos con intereses contrapostos unha guerra entre elas era inevitable, e comezaron unha carreira de armamentos, nun período coñecido como paz armada.

S5. Que causas provocaron a I Guerra Mundial?

- Como se iniciou o conflito?
- Cales foron as súas características principais?

- a) A tensión existente entre os dous bloques; o desexo de desquite de Francia sobre Alemaña pola perda de Alsacia e Lorena; a disputa por territorios coloniais; a competencia entre as potencias imperialistas para poder colocar na exportación os excedentes da súa produción; a propagación entre as poboacións europeas dun forte nacionalismo; a crise dos Balcáns.
- b) O conflito iniciouse cando foi asasinado en Saraxevo (Bosnia) o herdeiro ao trono de Austria, o arquiduque Francisco Fernando, o 28 de xuño de 1914.
- c) Características: enfrontamento simultáneo das principais potencias do mundo durante longo tempo e nun espazo xeográfico amplo; intervención dos Estados nos asuntos económicos; a incorporación da muller a traballos que ata ese momento se consideraban exclusivos dos homes; aparición de armas novas, que fixeron deste enfrontamento o máis mortífero e sanguento dos coñecidos ata daquela.

S6. Como lle afectou a Alemaña o Tratado de Versalles?

- Indique os cambios territoriais que se produciron en Europa tras a guerra.

- Alemaña foi declarada responsable do conflito, tivo que reducir o seu exército, pagar fortes sancións económicas aos países vencedores, perdeu as colonias e territorios en Europa (devolveu Alsacia e Lorena a Francia) e prohibíuselle unirse con Austria no futuro.
- En Europa creáronse varios Estados novos: Hungría, Checoslovaquia, Iugoslavia, Finlandia, Estonia, Letonia, Lituania e Polonia.

Licenciado baixo a Creative Commons Attribution Non-commercial Share Alike License 3.0

« Anterior | Seguinte »